Tirannie, oligarchie en aristocratie: de staatsvormen van het oude Griekenland

Het oude Griekenland was niet één land. Elke stadstaat had zijn eigen staatsvorm, zijn πολίτευμα, en die kon in de loop van de tijd veranderen. De Grieken hadden duidelijke woorden voor de keuzes:

• Monarchie (μοναρχία): één persoon regeert, van μόνος ‘alleen’ en ἀρχή ‘heerschappij’. Een koning was een βασιλεύς.
• Aristocratie (ἀριστοκρατία): ‘de besten’, οἱ ἄριστοι, hebben de macht, κράτος. In de praktijk waren dat adellijke families.
• Oligarchie (ὀλιγαρχία): enkelen, ὀλίγοι, regeren, meestal rijken.
• Tirannie (τυραννίς): één man grijpt de macht buiten de wet om.
• Democratie (δημοκρατία): het volk, de δῆμος, heeft de macht.

In de 4e eeuw v.Chr. zette Aristoteles ze in paren (Politica 3, 1279a–b). Een goed bestuur werkt voor de hele gemeenschap, een slecht voor zijn eigen heersers. Het koningschap ontaardt in tirannie, de aristocratie in oligarchie en wat hij ‘constitutioneel bestuur’ noemt in democratie, die hij beschrijft als heerschappij in het belang van de armen. Lezers van nu zijn vaak verrast de democratie op zijn slechte lijst te zien.

Voor ons is een tiran een wrede heerser. In het vroege Griekse gebruik zei het woord hoe iemand aan de macht kwam, niet hoe hij die gebruikte: een τύραννος regeerde zonder wettig recht. Het lexicon van Liddell en Scott noemt het een leenwoord, waarschijnlijk uit het Lydisch of Frygisch; de precieze herkomst is onbekend. Sommigen waren hard. Herodotos (5.92) vertelt dat Periander van Korinthe Thrasybulos van Milete om raad vroeg, en dat Thrasybulos alleen door een veld liep en de hoogste aren afsneed. Periander begreep het: hij moest de vooraanstaande burgers uit de weg ruimen.

Het bekendste geval is Peisistratos van Athene. Herodotos (1.59) zegt dat hij zichzelf en zijn muildieren verwondde, de agora opreed en beweerde dat vijanden hem hadden aangevallen. Ondanks de waarschuwing van Solon gaven de Atheners hem bij stemming een wacht, gewapend met knotsen. Daarmee nam hij rond 560 v.Chr. de Akropolis in. Toch, voegt Herodotos toe, behield hij de bestaande ambtenaren en wetten. De Staatsinrichting van Athene (16), van Aristoteles of een leerling, zegt dat hij geld leende aan arme boeren en dat men zijn bewind de gouden eeuw van Kronos noemde. Tweemaal verdreven, had hij slechts 19 van zijn laatste 33 jaar de macht (hfst. 17; de Politica zegt 17).

Weinig tirannieën duurden lang. Aristoteles (Politica 5, 1315b) geeft 100 jaar voor de langste, in Sikyon, 73½ voor Korinthe, en zegt dat de meeste kort waren. In Athene eindigde de tirannie in 510 v.Chr., toen de Spartaanse koning Kleomenes met Atheense hulp Hippias, de zoon van Peisistratos, verdreef.

Veel steden werden geleid door een kleine groep. In het vroege Athene gingen de hoogste ambten ‘naar afkomst en rijkdom’ (Staatsinrichting van Athene 3.1). In Korinthe, zegt Herodotos, bestuurde een oligarchie van het geslacht van de Bakchiaden de stad en trouwde alleen onder elkaar, tot Kypselos, volgens de overlevering rond 657 v.Chr., hen omverwierp en tiran werd.

Was dat aristocratie of oligarchie? De grens is niet scherp. Voor Aristoteles dient aristocratie het algemeen belang en oligarchie de rijken, en het echte verschil tussen oligarchie en democratie is rijkdom en armoede. Over de benamingen viel te twisten: hij meldt dat sommigen Sparta een democratie noemden, vanwege de gezamenlijke opvoeding en maaltijden, en anderen een oligarchie, omdat ambtenaren gekozen en niet door loting aangewezen werden (Politica 4, 1294b). De gegevens over de meeste Griekse oligarchieën zijn schaars, dus veel blijft onzeker.

Zelfs het democratische Athene viel tweemaal in handen van een oligarchie. In 411 v.Chr. namen de Vierhonderd de macht over van de volksvergadering. In 404 v.Chr., na de nederlaag tegen Sparta, regeerde een door Sparta gesteunde groep van dertig mannen. Zij doodden minstens 1.500 mensen, volgens de Staatsinrichting van Athene (35.4). Ballingen onder een andere Thrasybulos, een Athener, sloegen terug, en in 403 v.Chr. keerde de democratie terug. Deze mannen waren een oligarchie, toch herinnert men zich hen als de ‘Dertig Tirannen’: inmiddels was τύραννος een scheldwoord geworden.

Al deze woorden staan nog in het woordenboek Nieuwgrieks van Triantafyllidis, dat laat zien hoe ze zijn verschoven. Πολίτευμα is het gewone woord voor de staatsvorm van een land, met het voorbeeld «Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι η κοινοβουλευτική δημοκρατία». De staat zelf is de Ελληνική Δημοκρατία. Μοναρχία hoort nu bij de Griekse geschiedenis: bij het referendum van december 1974 wees ongeveer 69% van de kiezers de monarchie af.

Andere woorden zijn verschoven. Een τύραννος kan nu iedereen zijn die anderen onderdrukt, zoals in «είναι ένας τύραννος μέσα στο σπίτι», en het woord schuilt in τυραννόσαυρος, de dinosaurus. Ολιγαρχία is ook een kleine groep die een groot deel van de rijkdom van een land bezit, de οικονομική ολιγαρχία. Αριστοκρατία is ook een maatschappelijke klasse, en spottend is een verwaand iemand «βαριά αριστοκρατία». Ook de bouwstenen leven voort: ἄριστος geeft άριστα, het hoogste schoolcijfer, en ὀλίγος werd λίγος, ‘weinig’.

De grootste verrassing is δορυφόρος. Dat was de gewapende lijfwacht van een tiran, en Herodotos zegt uitdrukkelijk dat de mannen van Peisistratos geen δορυφόροι waren, maar knotsdragers. Nu betekent het satelliet, een moderne betekenis naar het Franse en Engelse satellite.