Polis – greckie miasto-państwo

Greckie słowo πόλις (polis) znaczy „miasto”. Ale grecka polis była czymś więcej niż miastem. Była małym, niezależnym państwem. W środku leżało miasto, często otoczone murami, a dookoła pola i wioski. Te ziemie uprawne Grecy nazywali χώρα (chora).

Każda polis ustanawiała własne prawa, wybierała własnych przywódców, miała własne wojsko i często biła własne monety. Każda miała też ulubionego boga lub boginię, którzy ją chronili. Ateny miały na przykład Atenę. Czasem dwie poleis się przyjaźniły, a czasem prowadziły ze sobą wojnę.

Ile ich było? Historycy z Kopenhaskiego Centrum Polis sporządzili listę wszystkich miejsc, które mniej więcej między 650 a 325 r. p.n.e. na pewno lub prawdopodobnie były polis. Naliczyli ich 1035. Większość była mała. Ateny i Sparta były dużo większe od większości. Wszyscy ci Grecy mówili tym samym językiem i modlili się do tych samych bogów, ale nie żyli w jednym kraju.

Wiele poleis zbudowano wokół wysokiej skały lub wzgórza. Grecy nazywali je ἀκρόπολις (akropol), czyli „górne miasto”. W razie niebezpieczeństwa ludzie mogli się tam schronić. Na szczycie stał ναός, świątynia boga opiekuna miasta. Na Akropolu w Atenach zaczęto czcić Atenę w VIII wieku p.n.e. W V wieku p.n.e. Ateńczycy zbudowali tam dla niej Partenon.

Pod skałą leżała ἀγορά (agora), duży otwarty plac. Było to serce codziennego życia. Rolnicy i rzemieślnicy sprzedawali tam jedzenie, naczynia i buty. Obywatele spotykali się, żeby rozmawiać o nowinach. Wokół agory w Atenach stały budynek rady, urzędy i sądy.

Wiele miast otaczał mocny kamienny mur, τεῖχος. Za murami leżały gospodarstwa chory, z drzewami oliwnymi, winoroślą i pszenicą.

πολίτης (polites) to obywatel: członek polis. Ale nie każdy, kto mieszkał w polis, był obywatelem. W większości greckich miast pełne prawa mieli tylko wolni dorośli mężczyźni z rodzin obywateli. Kobiety, dzieci, niewolnicy i cudzoziemcy mieszkający w mieście nie byli pełnoprawnymi obywatelami.

Obywatele mieli prawa i obowiązki. Mogli brać udział w zebraniach, pomagać w tworzeniu praw, czyli νόμοι, i zasiadać jako sędziowie w sądach. Musieli też bronić miasta. Gdy wybuchała wojna, obywatele zakładali zbroje i walczyli ramię w ramię.

Każda polis sama wybierała, jak będzie rządzona. W niektórych władzę miał król albo kilka bogatych rodzin. W Atenach sami obywatele zbierali się na zgromadzeniu i głosowali w ważnych sprawach. To była demokracja. Filozof Arystoteles napisał, że człowiek jest z natury „zwierzęciem politycznym”, istotą stworzoną do życia w polis.

Polis dawno zniknęła, ale jej słowa nie. Posłuchaj ich we współczesnej grece:

• πόλη (poli) to wciąż zwykłe słowo na „miasto”. Wielu Greków nazywa Stambuł po prostu η Πόλη, „Miasto”, od jego dawnej nazwy Κωνσταντινούπολη, „miasto Konstantyna”.
• πολίτης wciąż znaczy „obywatel”.
• αγορά znaczy dziś „rynek” albo „zakupy”. Grek, który idzie po zakupy, mówi «πάω στην αγορά».
• Ακρόπολη to nazwa słynnej skały w Atenach, ale też innych wysoko położonych grodów.

Wiele innych języków też używa słowa polis. Polskie słowa „polityka” i „policja”, tak jak angielskie „politics”, pochodzą od słów zbudowanych na πόλις. Kiedy grecki uczeń poznaje starożytne miasto-państwo, słyszy słowa, których używa się codziennie na ulicy.