Tiranlık, oligarşi ve aristokrasi: Antik Yunan'da yönetim biçimleri

Antik Yunanistan tek bir ülke değildi. Her kent devletinin kendi yönetim biçimi, kendi πολίτευμα'sı vardı ve bu zamanla değişebilirdi. Yunanların bu seçenekler için açık sözcükleri vardı:

• Monarşi (μοναρχία): tek kişi yönetir; μόνος “yalnız” ve ἀρχή “yönetim” sözcüklerinden. Krala βασιλεύς denirdi.
• Aristokrasi (ἀριστοκρατία): güç, κράτος, “en iyilerin”, οἱ ἄριστοι, elindedir. Uygulamada bunlar soylu ailelerdi.
• Oligarşi (ὀλιγαρχία): birkaç kişi, ὀλίγοι, yönetir; bunlar genellikle zengindi.
• Tiranlık (τυραννίς): bir adam gücü yasa dışı yoldan ele geçirir.
• Demokrasi (δημοκρατία): güç halkın, δῆμος, elindedir.

MÖ 4. yüzyılda Aristoteles bunları çiftler halinde sıraladı (Politika 3, 1279a–b). İyi bir yönetim bütün topluluk için, kötü bir yönetim kendi yöneticileri için çalışır. Krallık tiranlığa, aristokrasi oligarşiye, onun “anayasal yönetim” dediği biçim ise yoksulların çıkarına yönetim olarak tanımladığı demokrasiye dönüşür. Bugünün okurları demokrasiyi onun kötüler listesinde görünce çoğu kez şaşırır.

Bize göre tiran acımasız bir yöneticidir. Erken Yunanca kullanımda sözcük, bir adamın gücü nasıl elde ettiğini anlatırdı, nasıl kullandığını değil: τύραννος yasal bir hakkı olmadan yönetirdi. Liddell–Scott sözlüğü sözcüğü bir alıntı sayar, büyük olasılıkla Lidyaca ya da Frigceden; kesin kökeni bilinmiyor. Bazıları sertti. Herodotos (5.92), Korinthoslu Periandros'un Miletli Thrasybulos'tan öğüt istediğini, onun ise yalnızca bir tarladan geçerek en uzun başakları kestiğini anlatır. Periandros anladı: önde gelen yurttaşlardan kurtulmalıydı.

En bilinen örnek Atinalı Peisistratos'tur. Herodotos (1.59), onun kendini ve katırlarını yaraladığını, arabasıyla agoraya girdiğini ve düşmanlarının saldırdığını öne sürdüğünü söyler. Solon'un uyarısına karşın Atinalılar ona oylamayla sopalı bir muhafız birliği verdi. Bununla MÖ 560 dolaylarında Akropolis'i ele geçirdi. Yine de, diye ekler Herodotos, mevcut görevlileri ve yasaları korudu. Aristoteles'in ya da bir öğrencisinin yazdığı Atinalıların Devleti (16), onun yoksul çiftçilere borç para verdiğini ve yönetimine Kronos'un altın çağı dendiğini söyler. İki kez sürülen Peisistratos, son 33 yılının yalnızca 19'unda iktidarda kaldı (bölüm 17; Politika 17 der).

Az sayıda tiranlık uzun sürdü. Aristoteles (Politika 5, 1315b) en uzunu için, Sikyon'da, 100 yıl, Korinthos için 73,5 yıl verir ve çoğunun kısa olduğunu söyler. Atina'da tiranlık MÖ 510'da, Sparta kralı Kleomenes'in Atinalıların yardımıyla Peisistratos'un oğlu Hippias'ı kovmasıyla sona erdi.

Birçok kenti küçük bir grup yönetirdi. Erken dönem Atina'sında en yüksek görevler “soya ve servete göre” verilirdi (Atinalıların Devleti 3.1). Herodotos'a göre Korinthos'ta Bakkhiad soyunun oligarşisi kenti yönetir ve yalnızca kendi içinde evlenirdi; ta ki Kypselos, geleneğe göre MÖ 657 dolaylarında, onu devirip tiran olana dek.

Bu aristokrasi miydi, oligarşi mi? Sınır keskin değildir. Aristoteles'e göre aristokrasi ortak iyiye, oligarşi zenginlere hizmet eder; oligarşi ile demokrasi arasındaki gerçek fark ise zenginlik ve yoksulluktur. Adlar tartışılabilirdi: kimilerinin Sparta'ya ortak eğitimi ve ortak yemekleri yüzünden demokrasi, kimilerinin ise görevliler kurayla değil seçimle geldiği için oligarşi dediğini aktarır (Politika 4, 1294b). Yunan oligarşilerinin çoğu hakkında kanıt azdır, bu yüzden pek çok şey belirsiz kalır.

Demokratik Atina bile iki kez oligarşinin eline düştü. MÖ 411'de Dört Yüzler gücü halk meclisinden aldı. MÖ 404'te, Sparta'ya yenilginin ardından, Sparta destekli otuz kişilik bir grup yönetti. Atinalıların Devleti'ne (35.4) göre en az 1.500 kişiyi öldürdüler. Atinalı başka bir Thrasybulos'un önderliğindeki sürgünler karşılık verdi ve demokrasi MÖ 403'te geri döndü. Bu adamlar bir oligarşiydi, yine de “Otuz Tiran” olarak anılırlar: o zamana dek τύραννος bir hakarete dönüşmüştü.

Bu sözcüklerin hepsi hâlâ Triantafyllidis'in Modern Yunanca sözlüğünde yer alıyor ve sözlük nasıl kaydıklarını gösteriyor. Πολίτευμα bir ülkenin yönetim biçimi için olağan sözcüktür; örneği: «Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι η κοινοβουλευτική δημοκρατία». Devletin kendisi Ελληνική Δημοκρατία'dır. Μοναρχία artık Yunan tarihine aittir: Aralık 1974 referandumunda seçmenlerin yaklaşık %69'u monarşiyi reddetti.

Başka sözcükler anlam değiştirdi. Τύραννος bugün başkalarına baskı yapan herkes olabilir, «είναι ένας τύραννος μέσα στο σπίτι» örneğindeki gibi; sözcük τυραννόσαυρος adlı dinozorun adında da saklıdır. Ολιγαρχία aynı zamanda bir ülkenin servetinin büyük bölümüne sahip küçük bir gruptur, οικονομική ολιγαρχία. Αριστοκρατία bir toplumsal sınıftır da; alaylı olarak kibirli birine «βαριά αριστοκρατία» denir. Parçalar da yaşıyor: ἄριστος okuldaki en yüksek not άριστα'yı verir, ὀλίγος ise λίγος, “az” oldu.

En büyük sürpriz δορυφόρος'tur. Bir tiranın silahlı muhafızıydı ve Herodotos, Peisistratos'un adamlarının δορυφόροι değil, sopa taşıyıcıları olduğunu özellikle belirtir. Bugün uydu demektir; bu modern anlam Fransızca ve İngilizce satellite örnek alınarak oluştu.