Τυραννίδα, ολιγαρχία και αριστοκρατία: τα πολιτεύματα της αρχαίας Ελλάδας

Η αρχαία Ελλάδα δεν ήταν μία χώρα. Κάθε πόλη-κράτος είχε το δικό της πολίτευμα, και αυτό μπορούσε να αλλάξει με τον καιρό. Οι Έλληνες είχαν σαφείς λέξεις για τις επιλογές:

• Μοναρχία (μοναρχία): κυβερνά ένα πρόσωπο, από το μόνος και το ἀρχή. Ο βασιλιάς ήταν ο βασιλεύς.
• Αριστοκρατία (ἀριστοκρατία): την εξουσία, το κράτος, την έχουν «οι άριστοι», οἱ ἄριστοι. Στην πράξη ήταν οι ευγενείς οικογένειες.
• Ολιγαρχία (ὀλιγαρχία): κυβερνούν λίγοι, ὀλίγοι, και συνήθως ήταν πλούσιοι.
• Τυραννίδα (τυραννίς): ένας άνδρας παίρνει την εξουσία έξω από τον νόμο.
• Δημοκρατία (δημοκρατία): την εξουσία την έχει ο λαός, ο δῆμος.

Τον 4ο αιώνα π.Χ. ο Αριστοτέλης τα έβαλε σε ζευγάρια (Πολιτικά 3, 1279a–b). Μια καλή κυβέρνηση δουλεύει για όλη την κοινότητα, μια κακή για τους ίδιους τους άρχοντές της. Η βασιλεία εκτρέπεται σε τυραννίδα, η αριστοκρατία σε ολιγαρχία, και αυτό που ονομάζει «πολιτεία» σε δημοκρατία, την οποία περιγράφει ως εξουσία προς το συμφέρον των φτωχών. Οι σημερινοί αναγνώστες συχνά εκπλήσσονται, όταν βλέπουν τη δημοκρατία στον κακό κατάλογο.

Για εμάς τύραννος είναι ο σκληρός άρχοντας. Στην πρώιμη ελληνική χρήση η λέξη έδειχνε πώς απέκτησε κάποιος την εξουσία, όχι πώς τη χρησιμοποίησε: ο τύραννος κυβερνούσε χωρίς νόμιμο δικαίωμα. Το λεξικό Liddell–Scott θεωρεί τη λέξη δάνειο, πιθανότατα από τα λυδικά ή τα φρυγικά, αλλά η ακριβής προέλευσή της είναι άγνωστη. Ορισμένοι ήταν σκληροί. Ο Ηρόδοτος (5.92) λέει ότι ο Περίανδρος της Κορίνθου ζήτησε συμβουλή από τον Θρασύβουλο της Μιλήτου, και ότι ο Θρασύβουλος απλώς περπάτησε μέσα σε ένα χωράφι, κόβοντας τα ψηλότερα στάχυα. Ο Περίανδρος κατάλαβε: έπρεπε να ξεφορτωθεί τους κορυφαίους πολίτες.

Η πιο γνωστή περίπτωση είναι ο Πεισίστρατος της Αθήνας. Ο Ηρόδοτος (1.59) λέει ότι τραυμάτισε τον εαυτό του και τα μουλάρια του, μπήκε με το άρμα στην αγορά και ισχυρίστηκε ότι του επιτέθηκαν εχθροί. Παρά την προειδοποίηση του Σόλωνα, οι Αθηναίοι του ψήφισαν φρουρά, οπλισμένη με ρόπαλα. Με αυτήν κατέλαβε την Ακρόπολη, γύρω στο 560 π.Χ. Ωστόσο ο Ηρόδοτος προσθέτει ότι κράτησε τους άρχοντες και τους νόμους που υπήρχαν. Η Αθηναίων Πολιτεία (16), έργο του Αριστοτέλη ή μαθητή του, λέει ότι δάνειζε χρήματα στους φτωχούς αγρότες, και ότι οι άνθρωποι ονόμαζαν την εξουσία του χρυσή εποχή του Κρόνου. Εκδιώχθηκε δύο φορές, και κράτησε την εξουσία μόνο 19 από τα τελευταία 33 χρόνια του (κεφ. 17· τα Πολιτικά λένε 17).

Λίγες τυραννίδες κράτησαν. Ο Αριστοτέλης (Πολιτικά 5, 1315b) δίνει 100 χρόνια για τη μακροβιότερη, στη Σικυώνα, 73½ για την Κόρινθο, και λέει ότι οι περισσότερες ήταν σύντομες. Στην Αθήνα η τυραννίδα τελείωσε το 510 π.Χ., όταν ο βασιλιάς της Σπάρτης Κλεομένης, με τη βοήθεια Αθηναίων, έδιωξε τον Ιππία, τον γιο του Πεισίστρατου.

Πολλές πόλεις κυβερνιούνταν από μια μικρή ομάδα. Στην πρώιμη Αθήνα τα ανώτατα αξιώματα δίνονταν «με βάση την καταγωγή και τον πλούτο» (Αθηναίων Πολιτεία 3.1). Στην Κόρινθο, λέει ο Ηρόδοτος, μια ολιγαρχία του γένους των Βακχιαδών κυβερνούσε την πόλη, και τα μέλη της παντρεύονταν μόνο μεταξύ τους, ώσπου ο Κύψελος, κατά την παράδοση γύρω στο 657 π.Χ., τους ανέτρεψε και έγινε τύραννος.

Ήταν αυτό αριστοκρατία ή ολιγαρχία; Το όριο δεν είναι σαφές. Για τον Αριστοτέλη η αριστοκρατία υπηρετεί το κοινό καλό και η ολιγαρχία τους πλούσιους, και η πραγματική διαφορά ολιγαρχίας και δημοκρατίας είναι ο πλούτος και η φτώχεια. Οι χαρακτηρισμοί μπορούσαν να αμφισβητηθούν: αναφέρει ότι άλλοι ονόμαζαν τη Σπάρτη δημοκρατία, λόγω της κοινής ανατροφής και των κοινών γευμάτων, και άλλοι ολιγαρχία, επειδή οι άρχοντες εκλέγονταν και δεν κληρώνονταν (Πολιτικά 4, 1294b). Οι μαρτυρίες για τις περισσότερες ελληνικές ολιγαρχίες είναι λίγες, γι' αυτό πολλά παραμένουν αβέβαια.

Ακόμη και η δημοκρατική Αθήνα έπεσε δύο φορές σε ολιγαρχία. Το 411 π.Χ. οι Τετρακόσιοι πήραν την εξουσία από την εκκλησία του δήμου. Το 404 π.Χ., μετά την ήττα από τη Σπάρτη, κυβέρνησε μια ομάδα τριάντα ανδρών με την υποστήριξη των Σπαρτιατών. Σκότωσαν τουλάχιστον 1.500 ανθρώπους, σύμφωνα με την Αθηναίων Πολιτεία (35.4). Εξόριστοι με αρχηγό έναν άλλον Θρασύβουλο, Αθηναίο, αντεπιτέθηκαν, και η δημοκρατία επέστρεψε το 403 π.Χ. Αυτοί οι άνδρες ήταν ολιγαρχία, κι όμως τους θυμόμαστε ως «Τριάκοντα Τυράννους»: τότε πια η λέξη τύραννος είχε γίνει βρισιά.

Όλες αυτές οι λέξεις υπάρχουν ακόμη στο Λεξικό της κοινής νεοελληνικής του Τριανταφυλλίδη, που δείχνει πώς μετακινήθηκαν. Το πολίτευμα είναι η συνηθισμένη λέξη για τον τρόπο διακυβέρνησης μιας χώρας, με το παράδειγμα «Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι η κοινοβουλευτική δημοκρατία». Το ίδιο το κράτος είναι η Ελληνική Δημοκρατία. Η μοναρχία ανήκει πια στην ελληνική ιστορία: στο δημοψήφισμα του Δεκεμβρίου 1974, περίπου το 69% των ψηφοφόρων την απέρριψε.

Άλλες λέξεις μετατοπίστηκαν. Τύραννος μπορεί σήμερα να είναι όποιος καταπιέζει τους άλλους, όπως στο «είναι ένας τύραννος μέσα στο σπίτι», και η λέξη κρύβεται στον τυραννόσαυρο, τον δεινόσαυρο. Ολιγαρχία είναι επίσης μια μικρή ομάδα που κατέχει μεγάλο μέρος του πλούτου μιας χώρας, η οικονομική ολιγαρχία. Αριστοκρατία είναι και μια κοινωνική τάξη, και ειρωνικά ένας ακατάδεχτος άνθρωπος είναι «βαριά αριστοκρατία». Επιβιώνουν και τα συστατικά: το ἄριστος δίνει το άριστα, τον ανώτατο βαθμό στο σχολείο, και το ὀλίγος έγινε λίγος.

Η μεγαλύτερη έκπληξη είναι ο δορυφόρος. Ήταν ο ένοπλος φρουρός ενός τυράννου, και ο Ηρόδοτος φροντίζει να πει ότι οι άνδρες του Πεισίστρατου δεν ήταν δορυφόροι, αλλά κορυνηφόροι, δηλαδή ροπαλοφόροι. Σήμερα σημαίνει το ουράνιο σώμα ή το διαστημικό όχημα σε τροχιά, μια νεότερη σημασία κατά το γαλλικό και το αγγλικό satellite.