Tirania, oligarkia dhe aristokracia: format e qeverisjes në Greqinë e lashtë

Greqia e lashtë nuk ishte një vend i vetëm. Çdo qytet-shtet kishte formën e vet të qeverisjes, πολίτευμα-n e vet, dhe ajo mund të ndryshonte me kohën. Grekët kishin fjalë të qarta për këto zgjedhje:

• Monarkia (μοναρχία): qeveris një person i vetëm, nga μόνος „vetëm“ dhe ἀρχή „pushtet“. Mbreti ishte βασιλεύς.
• Aristokracia (ἀριστοκρατία): „më të mirët“, οἱ ἄριστοι, kanë pushtetin, κράτος. Në praktikë ishin familje fisnike.
• Oligarkia (ὀλιγαρχία): qeverisin pak veta, ὀλίγοι, zakonisht të pasur.
• Tirania (τυραννίς): një burrë e merr pushtetin jashtë ligjit.
• Demokracia (δημοκρατία): pushtetin e ka populli, δῆμος.

Në shekullin IV p.K. Aristoteli i renditi në çifte (Politika 3, 1279a–b). Një qeverisje e mirë punon për gjithë bashkësinë, një e keqe për vetë sundimtarët e saj. Mbretëria degjeneron në tirani, aristokracia në oligarki dhe ajo që ai e quan „qeverisje kushtetuese“ në demokraci, të cilën e përshkruan si pushtet në interes të të varfërve. Lexuesit e sotëm shpesh habiten kur e shohin demokracinë në listën e tij të keqe.

Për ne tirani është një sundimtar mizor. Në përdorimin e hershëm grek, fjala tregonte si e kishte marrë dikush pushtetin, jo si e përdorte: një τύραννος qeveriste pa të drejtë ligjore. Fjalori Liddell–Scott e quan fjalën huazim, ndoshta nga lidishtja ose frigjishtja; origjina e saj e saktë nuk dihet. Disa ishin të ashpër. Herodoti (5.92) tregon se Periandri i Korintit i kërkoi këshillë Trasibulit të Miletit, dhe ky thjesht eci nëpër një arë duke prerë kallinjtë më të lartë. Periandri e kuptoi: duhej të hiqte qafe qytetarët kryesorë.

Rasti më i njohur është Pisistrati i Athinës. Herodoti (1.59) thotë se plagosi veten dhe mushkat e tij, hyri me karrocë në agora dhe pretendoi se e kishin sulmuar armiqtë. Pavarësisht paralajmërimit të Solonit, athinasit i votuan një roje të armatosur me topuze. Me të pushtoi Akropolin rreth vitit 560 p.K. Megjithatë, shton Herodoti, ai i mbajti zyrtarët dhe ligjet ekzistuese. Kushtetuta e athinasve (16), e Aristotelit ose e një nxënësi, thotë se u jepte hua fshatarëve të varfër dhe se sundimin e tij e quanin epoka e artë e Kronosit. I dëbuar dy herë, e mbajti pushtetin vetëm 19 nga 33 vitet e tij të fundit (kr. 17; Politika thotë 17).

Pak tirani zgjatën. Aristoteli (Politika 5, 1315b) jep 100 vjet për më të gjatën, në Sikion, 73,5 vjet për Korintin dhe thotë se shumica ishin të shkurtra. Në Athinë tirania mori fund më 510 p.K., kur mbreti spartan Kleomeni, me ndihmën e athinasve, dëboi Hipian, birin e Pisistratit.

Shumë qytete drejtoheshin nga një grup i vogël. Në Athinën e hershme, postet më të larta jepeshin „sipas prejardhjes dhe pasurisë“ (Kushtetuta e athinasve 3.1). Në Korint, thotë Herodoti, një oligarki e fisit të Bakiadëve qeveriste qytetin dhe martohej vetëm brenda vetes, derisa Kipseli, sipas traditës rreth vitit 657 p.K., e përmbysi dhe u bë tiran.

A ishte kjo aristokraci apo oligarki? Kufiri nuk është i prerë. Për Aristotelin aristokracia i shërben të mirës së përbashkët dhe oligarkia të pasurve, ndërsa dallimi i vërtetë mes oligarkisë dhe demokracisë është pasuria dhe varfëria. Për emërtimet mund të debatohej: ai tregon se disa e quanin Spartën demokraci, për shkak të edukimit dhe vakteve të përbashkëta, e të tjerë oligarki, sepse zyrtarët zgjidheshin dhe nuk caktoheshin me short (Politika 4, 1294b). Dëshmitë për shumicën e oligarkive greke janë të pakta, ndaj shumë gjëra mbeten të pasigurta.

Edhe Athina demokratike ra dy herë nën oligarki. Më 411 p.K. të Katërqindët ia morën pushtetin kuvendit. Më 404 p.K., pas humbjes nga Sparta, qeverisi një grup prej tridhjetë burrash me mbështetjen e spartanëve. Ata vranë të paktën 1 500 njerëz, sipas Kushtetutës së athinasve (35.4). Të mërguar të udhëhequr nga një tjetër Trasibul, athinas, kundërsulmuan dhe demokracia u kthye më 403 p.K. Këta burra ishin një oligarki, e megjithatë kujtohen si „Tridhjetë Tiranët“: deri atëherë τύραννος ishte bërë fyerje.

Të gjitha këto fjalë janë ende në fjalorin e greqishtes së re të Triandafilidhit, që tregon si kanë lëvizur. Πολίτευμα është fjala e zakonshme për formën e qeverisjes së një vendi, me shembullin «Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι η κοινοβουλευτική δημοκρατία». Vetë shteti është Ελληνική Δημοκρατία. Μοναρχία tani i përket historisë greke: në referendumin e dhjetorit 1974, rreth 69% e votuesve e hodhën poshtë monarkinë.

Fjalë të tjera kanë rrëshqitur. Τύραννος sot mund të jetë kushdo që shtyp të tjerët, si te «είναι ένας τύραννος μέσα στο σπίτι», dhe fjala fshihet te τυραννόσαυρος, dinosauri. Ολιγαρχία është edhe një grup i vogël që zotëron pjesë të madhe të pasurisë së një vendi, οικονομική ολιγαρχία. Αριστοκρατία është edhe një klasë shoqërore, dhe me ironi një njeri mendjemadh është «βαριά αριστοκρατία». Kanë mbijetuar edhe pjesët: ἄριστος jep άριστα, notën më të lartë në shkollë, dhe ὀλίγος u bë λίγος, „pak“.

Surpriza më e madhe është δορυφόρος. Ishte roja e armatosur e një tirani, dhe Herodoti kujdeset të thotë se njerëzit e Pisistratit nuk ishin δορυφόροι, por mbajtës topuzësh. Sot do të thotë satelit, një kuptim modern sipas frëngjishtes dhe anglishtes satellite.