Kobiety w Sparcie

W większości greckich miast dziewczęta zostawały w domu i uczyły się pracy z wełną. Sparta była inna. Ksenofont, Ateńczyk żyjący przy spartańskim królu Agesilaosie, pisze, że dziewczęta w Sparcie musiały ćwiczyć ciało tak jak chłopcy, w biegach i próbach siły. Ubrania, jak mówi, mogły szyć niewolnice.

Plutarch, wiele wieków później (Likurg 14), dodaje szczegóły: dziewczęta biegały, walczyły w zapasach, rzucały dyskiem (δίσκος) i oszczepem. Obaj podają ten sam powód: silne matki miały rodzić silne dzieci. Czasownik oznaczający te ćwiczenia to γυμνάζω, którego Grecy wciąż używają na siłowni.

Podczas niektórych świąt, mówi Plutarch, dziewczęta tańczyły i śpiewały w lekkich strojach przed młodymi mężczyznami, a patrzyli na to królowie i starsi. Wyśmiewały młodzieńców, którzy źle się zachowali, i chwaliły odważnych. Inni greccy autorzy uważali to wszystko za szokujące albo fascynujące.

Najbardziej znaną Spartanką jest Gorgo, córka króla Kleomenesa i żona Leonidasa. Herodot opowiada o niej dwie historie. Mając osiem lub dziewięć lat, ostrzegła ojca, że obcy gość oferujący mu pieniądze go przekupi (5.51). Później, gdy przyszła wiadomość ukryta pod woskiem pustej tabliczki, tylko ona odgadła podstęp (7.239). Herodot dodaje: „jak mi opowiadano”.

Zbiór w Moraliach Plutarcha, Powiedzenia kobiet spartańskich (kobieta z Lakonii to Λάκαινα), zawiera wiele krótkich, twardych zdań. W jednym z nich (241f) bezimienna matka podaje synowi jego ἀσπίς i mówi: „Dziecko, albo z tą, albo na tej”, ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς. Uciekający żołnierz porzucał ciężką tarczę, więc słowa te zdają się znaczyć: wróć jako zwycięzca albo martwy. Sami starożytni autorzy spierali się o drugą część: czy chodzi o upadek na tarczę, czy o przyniesienie do domu na niej?

Niektóre greckie strony podają, że Gorgo powiedziała te słowa Leonidasowi. Zbiór Plutarcha tego nie mówi; przekaz u późniejszego Stobajosa przypisuje to zdanie Gorgo. Te historie spisano dużo później, a niektóre, jak te o matkach zabijających tchórzliwych synów, być może pokazują, co inni lubili sobie wyobrażać o Sparcie.

Plutarch pisze, że ponieważ mężczyźni tak często byli na wojnie, kobiety same rządziły domem, a mężowie nazywali je δέσποιναι, „paniami” (Likurg 14). Najmocniejsze świadectwo pochodzi od Arystotelesa z IV wieku p.n.e.: blisko dwie piąte ziemi należały do kobiet, bo wiele córek dziedziczyło, a rodziny dawały duże posagi, każdy to προίξ (Polityka 2, 1270a). Nie pochwalał tego. Twierdził też, że kobiety miały zbyt duży wpływ i że podczas najazdu Tebańczyków w 370/69 r. p.n.e. wywołały większe zamieszanie niż wróg. Był krytykiem, a nie bezstronnym świadkiem.

Plutarch mówi też, że Likurg podzielił ziemię na równe działki, każda to κλῆρος (Likurg 8). Wielu historyków dziś w to wątpi. Stephen Hodkinson dowodzi, że autorzy epoki klasycznej pokazują prywatną, nierówną własność, przekazywaną dzieciom obu płci, a równe działki to późniejszy wymysł.

Również małżeństwo było niezwykłe. Według Plutarcha (Likurg 15) pannę młodą „porywano”, obcinano jej krótko włosy, a ona wkładała męski płaszcz i sandały. Młody mąż dalej mieszkał z towarzyszami i odwiedzał ją potajemnie. Ksenofont (Ustrój polityczny Lacedemończyków 1.7–9) dodaje, że starszy mąż mógł sprowadzić do domu młodszego mężczyznę, by ten spłodził dzieci.

Kyniska, córka króla Archidamosa i siostra króla Agesilaosa, hodowała konie i, jak pisze Pauzaniasz (3.8.1), była pierwszą kobietą z olimpijskim zwycięstwem. Wygrała swoim ἅρμα, czyli rydwanem, jako właścicielka koni; badacz Moretti zaproponował igrzyska z 396 i 392 r. p.n.e., ale te daty są szacunkowe. Pauzaniasz widział jej pomnik w Olimpii, z rydwanem, woźnicą i jej posągiem (6.1.6). Znaleziono bazę z wierszami w jej imieniu: nazywają ją jedyną kobietą w Grecji, która zdobyła ten wieniec.

Dlaczego wzięła udział? Pauzaniasz mówi, że bardzo pragnęła zwycięstwa. Plutarch (Agesilaos 20) mówi, że namówił ją brat, by pokazać, że zwycięstwo rydwanem dowodzi tylko bogactwa, a nie doskonałości. Nie możemy wiedzieć, kto ma rację.

Na tym polega problem całej tej strony. Nie zachowała się żadna relacja Spartanki, a główni autorzy byli mężczyznami spoza Sparty, którzy używali kobiet, by chwalić lub atakować spartański system. Jak stwierdziła Sarah Pomeroy, autorka pierwszej pełnej książki na ten temat, dowody są kruche. Spartanki miały prawdopodobnie więcej swobody niż Atenki, ale „wolne” to nasze słowo, nie ich. Ksenofont wciąż uważał macierzyństwo za najważniejsze zadanie wolnej kobiety.