Ateny i Sparta – porównanie

Starożytna Grecja nie była jednym państwem. Składała się z setek małych państw. Każde z nich było πόλις (polis): miastem z polami i wioskami dookoła, z własnymi prawami i własnym wojskiem. Dwa z nich stały się najsilniejsze ze wszystkich: Ateny, po grecku Ἀθῆναι, i Sparta, Σπάρτη.

Ateny leżały w Attyce, suchej i skalistej krainie w środkowej Grecji. Były blisko morza, a ich port, Pireus, był pełen statków i kupców. Sparta leżała w Lakonii, na południu Peloponezu. Leżała z dala od morza, w zielonej dolinie rzeki Eurotas, między wysokimi górami.

Oba miasta nawet wyglądały inaczej. Ateny zbudowały wielkie marmurowe świątynie na swoim Akropolu. Sparta nie była dużym miastem, tylko grupą wiosek z prostymi budynkami. Historyk Tukidydes napisał, że gdyby oba miasta kiedyś opustoszały, ludzie myśleliby, że Ateny były dwa razy potężniejsze, niż były naprawdę, a Sparta o wiele słabsza.

Greckie słowo πολίτευμα oznacza sposób, w jaki rządzi się państwem. Grecy nadal go używają: pierwszy artykuł greckiej konstytucji mówi, że πολίτευμα Grecji to demokracja parlamentarna.

Ateny stały się δημοκρατία, czyli „władzą ludu”, po reformach Klejstenesa w 508 r. p.n.e. Dorośli obywatele mężczyźni mogli przemawiać i głosować na zgromadzeniu, ἐκκλησία, które zbierało się mniej więcej czterdzieści razy w roku. Rada Pięciuset obywateli, wybieranych przez losowanie, przygotowywała jego pracę. Ale kobiety, niewolnicy i cudzoziemcy nie głosowali.

Sparta miała jednocześnie dwóch królów z dwóch rodów królewskich; każdego nazywano βασιλεύς. Dowodzili wojskiem. Rada 28 starców, wszyscy powyżej sześćdziesięciu lat, pracowała razem z nimi. Pięciu ἔφοροι (eforów), wybieranych co roku, miało wielką władzę: co miesiąc oni i królowie przysięgali sobie, że będą szanować prawa. Zgromadzenie Spartan głosowało okrzykami, a nie liczeniem głosów. Ponieważ kilku ludzi miało większość władzy, Spartę często nazywa się ὀλιγαρχία, czyli „władzą nielicznych”. Ale już w starożytności się o to spierano: Arystoteles pisze, że niektórzy widzieli w Sparcie połączenie królów, nielicznych rządzących i ludu.

W Sparcie to miasto decydowało, jak dorastały dzieci. Według pisarza Plutarcha chłopiec opuszczał rodzinę w wieku siedmiu lat. Mieszkał w grupie z innymi chłopcami i zaczynał ἀγωγή, twarde szkolenie na żołnierza. Chłopcy uczyli się posłuszeństwa, znoszenia zimna i głodu oraz walki. Spartańskie dziewczęta też ćwiczyły: biegały, mocowały się i rzucały oszczepem, żeby wyrosnąć na silne.

W Atenach każda rodzina wybierała sama. Filozof Platon opisuje, jak ateńscy chłopcy chodzili do różnych nauczycieli. Jeden uczył ich czytać i pisać oraz recytować z pamięci wiersze dobrych poetów. Inny uczył muzyki i gry na lirze. Trener uczył sportu. Większość ateńskich dziewcząt zostawała w domu, gdzie uczyła się przędzenia wełny i prowadzenia domu.

W słynnej mowie, którą Tukidydes włożył w usta ateńskiego przywódcy Peryklesa, Ateny są dumne z tego, że ich miasto jest otwarte dla wszystkich, a Spartanie, jak mówi, od dzieciństwa ćwiczą odwagę ciężkimi ćwiczeniami.

Ateny i Sparta były silne w różnych miejscach. Tukidydes napisał, że Sparta była największą potęgą na lądzie, a Ateny na morzu. Ateny miały wielki στόλος, flotę okrętów wojennych.

Gdy Persowie zaatakowali Grecję, oba miasta walczyły razem, a Sparta stała na czele greckiego sojuszu. W 480 r. p.n.e. król Leonidas i jego Spartanie polegli pod Termopilami, a w tym samym roku ateńskie okręty pomogły wygrać bitwę morską pod Salaminą. Po zwycięstwie greckie miasta podzieliły się na dwie grupy: jedną kierowały Ateny, drugą Sparta.

W 431 r. p.n.e. zaczęła się między nimi długa wojna, πόλεμος: wojna peloponeska. Tukidydes uważał, że jej prawdziwą przyczyną było to, że Ateny stawały się coraz silniejsze, a Sparta się bała. W 404 r. p.n.e. Ateny się poddały. Niektórzy sojusznicy Sparty chcieli zniszczyć Ateny, ale Sparta odmówiła. Ateny musiały zburzyć swoje Długie Mury i oddać wszystkie okręty oprócz dwunastu. Później, w 371 r. p.n.e., Tebańczycy pokonali Spartan pod Leuktrami i Sparta straciła pierwsze miejsce w Grecji.