Kobiety w starożytnej Grecji

W klasycznych Atenach centrum życia kobiety był οἶκος: dom, rodzina i wszystko, co do niej należało. Dziewczęta zwykle nie chodziły do szkoły tak jak chłopcy. Uczyły się w domu od matki przędzenia wełny, tkania na krośnie, czyli ἱστός, gotowania i pilnowania zapasów jedzenia.

Dziewczęta wychodziły za mąż młodo, często za dużo starszego mężczyznę wybranego przez ojca. W Ekonomiku Ksenofonta (7.5) bogaty Ateńczyk opowiada, że jego żona „nie miała jeszcze piętnastu lat”, gdy przyszła do jego domu. Ta sama książka (7.30) mówi, że dla kobiety bardziej zaszczytne jest pozostawanie w domu, a dla mężczyzny praca na zewnątrz.

Domy miały pomieszczenia dla kobiet, γυναικωνῖτις. W mowie Lizjasza (1.9) mąż mówi, że pokoje kobiet były na piętrze, a mężczyzn na dole; u Ksenofonta (9.5) znajdują się za drzwiami zamykanymi na zasuwę. Archeolodzy badający odkopane domy są ostrożniejsi: w prawdziwych domach pokoje często służyły do wielu rzeczy, więc surowy obraz z tych tekstów opisuje może raczej ideał niż codzienne życie.

Według prawa Atenka zawsze miała opiekuna, swojego κύριος: najpierw ojca, potem męża, albo brata lub innego krewnego mężczyznę. Nie mogła sama wnieść sprawy do sądu. Ateńskie prawo cytowane w mowie Demostenesa (46.18) mówi, że o małżeństwie kobiety decydował ojciec, brat lub dziadek, a jeśli była epikleros, czyli córką bez braci, jej opiekun musiał ją poślubić, aby majątek został w rodzinie.

Panna młoda wnosiła posag, προίξ, zwykle pieniądze lub dobra od ojca. Posag pomagał nowemu domowi i miał ją chronić: jeśli mąż ją odprawił, prawo nakazywało mu zwrócić posag (Demostenes 59.52).

Kobiety nie głosowały, ale miały znaczenie dla obywatelstwa. Po ustawie zaproponowanej przez Peryklesa w 451/0 r. p.n.e. mężczyzna był obywatelem tylko wtedy, gdy i ojciec, i matka pochodzili z rodzin ateńskich obywateli (Arystoteles, Ustrój polityczny Aten 26.4).

Nie każda kobieta zostawała w domu. W innej mowie Demostenesa (57.31–45) mężczyzna przyznaje, że jego matka, obywatelka, sprzedawała wstążki na targu i pracowała jako mamka, i mówi, że wiele biednych Atenek pracowało przy krośnie lub w winnicach.

Religia była jedyną sferą publiczną, w której kobiety otrzymywały prawdziwe zaszczyty. Niektóre z najważniejszych urzędów w Atenach sprawowała ἱέρεια, czyli kapłanka. Kapłanka Ateny Polias, bogini miasta na Akropolu, pochodziła z jednego starego rodu, Eteobutadów.

Jedna z tych kapłanek, Lizymache, służyła Atenie przez sześćdziesiąt cztery lata. Podstawa jej posągu, znaleziona na Akropolu i datowana na około 360 r. p.n.e., wciąż o tym mówi, a rzymski pisarz Pliniusz wspomina jej portret wykonany przez rzeźbiarza Demetriosa. Niektórzy badacze sądzą, że Arystofanes myślał o niej, nadając imię bohaterce swojej komedii Lizystrata (411 r. p.n.e.), ale inni nie są o tym przekonani.

Kobiety miały też święta, w których mężczyźni nie mogli brać udziału. Najbardziej znane są Tesmoforie ku czci Demeter. W komedii Arystofanesa Thesmoforie jedna z postaci zauważa, że ani sądy, ani rada nie obradują, bo jest trzeci dzień święta, a kobiety zbierają się w świątyni Demeter.

Życie nie było takie samo w każdym mieście. W Sparcie, według Plutarcha (Likurg 14), dziewczęta ćwiczyły bieg, zapasy, rzut dyskiem i oszczepem. Arystoteles narzekał (Polityka 2, 1270a), że prawie dwie piąte spartańskiej ziemi należały do kobiet, z powodu spadków i dużych posagów. Spartańska królewna Kyniska hodowała konie i, jak pisze Pauzaniasz (3.8.1), była pierwszą kobietą, która odniosła zwycięstwo olimpijskie, jako właścicielka koni.

Na wyspie Lesbos, około 600 r. p.n.e., żyła Safona, urodzona w Eresos około 630 r. p.n.e. Pisała wiersze miłosne i pieśni weselne w dialekcie eolskim, a później uczeni w Aleksandrii podzielili jej utwory na dziewięć ksiąg. Starożytny epigramat nazywa ją „dziesiątą Muzą”. Z jej twórczości przetrwały tylko fragmenty.

W samych Atenach najbardziej znaną kobietą czasów Peryklesa była Aspazja z Miletu, która żyła z Peryklesem. Platon i Plutarch opisują ją jako mądrą i wymowną, a poeci komiczni z niej szydzili.

Zapamiętaj jedno o wszystkich tych źródłach: prawie wszystkie napisali mężczyźni, i to głównie o bogatych rodzinach. Rzadko słyszymy, jak kobiety mówią same za siebie.