Sparta'da kadınlar

Yunan şehirlerinin çoğunda kızlar evde kalır ve yün işlemeyi öğrenirdi. Sparta farklıydı. Spartalı kral Agesilaos'un yanında yaşamış Atinalı Ksenophon, Sparta'daki kızların koşular ve güç yarışmalarıyla, erkek çocuklar gibi bedenlerini çalıştırmak zorunda olduğunu söyler. Giysileri, der, köle kadınlar yapabilirdi.

Plutarkhos, yüzyıllar sonra (Likurgos 14), ayrıntı ekler: Kızlar koşar, güreşir, δίσκος ve cirit atardı. İkisi de aynı nedeni verir: Güçlü annelerin çocukları da güçlü olacaktı. Bu çalışmanın fiili γυμνάζω idi ve Yunanlar onu hâlâ spor salonunda kullanır.

Plutarkhos'a göre bazı şenliklerde kızlar, krallar ve yaşlılar izlerken, genç erkeklerin önünde hafif giysilerle dans eder ve şarkı söylerdi. Kötü davranan gençlerle alay eder, cesur olanları överlerdi. Başka Yunan yazarlar bunların hepsini şaşırtıcı ya da büyüleyici bulurdu.

En tanınmış Spartalı kadın, Kral Kleomenes'in kızı ve Leonidas'ın karısı Gorgo'dur. Herodot onun hakkında iki öykü anlatır. Sekiz ya da dokuz yaşındayken babasını, ona para teklif eden yabancı bir konuğun onu yozlaştıracağı konusunda uyardı (5.51). Daha sonra, boş bir tabletin mumu altına gizlenmiş bir mesaj geldiğinde hileyi yalnızca o anladı (7.239). Herodot şunu ekler: “bana anlatıldığı kadarıyla”.

Plutarkhos'un Moralia adlı eserindeki bir derleme, Spartalı Kadınların Sözleri (Lakonyalı kadına Λάκαινα denirdi), kısa ve sert birçok cümle içerir. Bunlardan birinde (241f) adı bilinmeyen bir anne oğluna ἀσπίς kalkanını uzatır ve şöyle der: “Çocuğum, ya bununla ya bunun üstünde”, ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς. Kaçan asker ağır kalkanını atardı, dolayısıyla sözler şu anlama geliyor gibidir: Ya galip ya da ölü dön. Antik yazarlar da ikinci kısımda anlaşamıyordu: Kalkanın üstüne düşmüş mü, yoksa üstünde eve taşınmış mı?

Bazı Yunan siteleri bu sözleri Gorgo'nun Leonidas'a söylediğini yazar. Plutarkhos'un derlemesi bunu söylemez; daha sonraki yazar Stobaios'taki bir aktarım sözü Gorgo'ya verir. Bu öyküler çok sonra yazıya geçirildi ve bazıları, örneğin korkak oğullarını öldüren anneler, belki de başkalarının Sparta hakkında hayal etmeyi sevdiklerini gösteriyor.

Plutarkhos'a göre erkekler çok sık savaşta olduğu için kadınlar evi tek başına yönetir, kocaları da onlara δέσποιναι, “hanımefendiler” derdi (Likurgos 14). En güçlü tanıklık MÖ 4. yüzyılda Aristoteles'ten gelir: Toprağın neredeyse beşte ikisi kadınlarındı, çünkü birçok kız miras alıyor ve aileler büyük çeyizler veriyordu, her biri bir προίξ (Politika 2, 1270a). Bunu onaylamıyordu. Ayrıca kadınların çok fazla etkisi olduğunu ve MÖ 370/69'daki Thebai istilasında düşmandan daha fazla karışıklık yarattığını öne sürdü. Tarafsız bir tanık değil, bir eleştirmendi.

Plutarkhos, Likurgos'un toprağı eşit parçalara böldüğünü de söyler, her biri bir κλῆρος (Likurgos 8). Bugün birçok tarihçi buna kuşkuyla bakıyor. Stephen Hodkinson, klasik dönem yazarlarının özel ve eşitsiz mülkler gösterdiğini, bunların her iki cinsiyetten çocuklara geçtiğini ve eşit parçaların sonraki bir icat olduğunu savunur.

Evlilik de alışılmadıktı. Plutarkhos'a göre (Likurgos 15) gelin “kaçırılır”, saçı kısa kesilir, erkek pelerini ve sandaleti giyerdi. Genç kocası arkadaşlarıyla yaşamayı sürdürür ve onu gizlice ziyaret ederdi. Ksenophon (Lakedaimon Anayasası 1.7–9), yaşlı bir kocanın çocuk sahibi olmak için evine daha genç bir erkek getirebildiğini ekler.

Kral Arkhidamos'un kızı ve Kral Agesilaos'un kız kardeşi Kyniska at yetiştirirdi ve Pausanias'a göre (3.8.1) olimpiyat zaferi kazanan ilk kadındı. Atların sahibi olarak ἅρμα ile, yani savaş arabasıyla kazandı; araştırmacı Moretti MÖ 396 ve 392 oyunlarını önerdi, ama tarihler tahminidir. Pausanias, Olympia'da araba, sürücü ve kendi heykelinin bulunduğu anıtını gördü (6.1.6). Onun adına dizeler taşıyan bir kaide bulundu: Dizeler onu Yunanistan'da bu tacı kazanan tek kadın olarak anar.

Neden yarıştı? Pausanias onun kazanmayı çok istediğini söyler. Plutarkhos (Agesilaos 20) ise bir araba zaferinin erdemi değil yalnızca zenginliği kanıtladığını göstermek için erkek kardeşinin onu ikna ettiğini söyler. Hangisinin haklı olduğunu bilemeyiz.

Bu sayfanın tamamının sorunu budur. Hiçbir Spartalı kadının kendi anlatımı günümüze kalmadı ve başlıca yazarlar, Sparta sistemini övmek ya da eleştirmek için kadınları kullanan, Spartalı olmayan erkeklerdi. Konuyla ilgili ilk kapsamlı kitabı yazan Sarah Pomeroy'un saptadığı gibi, kanıtlar kırılgandır. Spartalı kadınların muhtemelen Atinalı kadınlardan daha fazla özgürlüğü vardı, ama “özgür” bizim sözcüğümüzdür, onların değil. Ksenophon yine de anneliği özgür bir kadının en önemli görevi olarak görüyordu.