Vrouwen in Sparta

In de meeste Griekse steden bleven meisjes binnen en leerden ze wol bewerken. Sparta was anders. Xenophon, een Athener die bij de Spartaanse koning Agesilaos leefde, zegt dat Spartaanse meisjes hun lichaam moesten trainen net als jongens, met hardloopwedstrijden en krachtproeven. De kleren, zegt hij, konden slavinnen maken.

Plutarchus geeft eeuwen later (Lycurgus 14) details: meisjes renden, worstelden en wierpen de δίσκος en de speer. Beide schrijvers noemen dezelfde reden: sterke moeders zouden sterke kinderen krijgen. Het werkwoord voor deze training was γυμνάζω, dat Grieken nog altijd in de sportschool gebruiken.

Op sommige feesten, zegt Plutarchus, dansten en zongen de meisjes in lichte kleding voor de jonge mannen, terwijl koningen en oudsten toekeken. Ze dreven de spot met jonge mannen die zich slecht hadden gedragen en prezen de dapperen. Andere Griekse schrijvers vonden dit alles schokkend, of fascinerend.

De bekendste Spartaanse is Gorgo, dochter van koning Cleomenes en vrouw van Leonidas. Herodotus vertelt twee verhalen over haar. Op acht- of negenjarige leeftijd waarschuwde ze haar vader dat een vreemde bezoeker die hem geld bood, hem zou omkopen (5.51). Later, toen er een bericht aankwam dat verborgen zat onder de was van een leeg tablet, doorzag alleen zij de truc (7.239). Herodotus voegt toe: “zoals mij is verteld”.

Een verzameling in Plutarchus’ Moralia, de Uitspraken van Spartaanse vrouwen (een vrouw uit Laconië was een Λάκαινα), bevat veel korte, harde zinnen. In één daarvan (241f) geeft een naamloze moeder haar zoon zijn ἀσπίς en zegt: “Kind, of dit of hierop”, ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς. Een vluchtende soldaat liet zijn zware schild vallen, dus de woorden lijken te betekenen: kom terug als winnaar of dood. Antieke schrijvers waren het zelf oneens over het tweede deel: gevallen op het schild, of erop naar huis gedragen?

Sommige Griekse websites zeggen dat Gorgo deze woorden tegen Leonidas sprak. Plutarchus’ verzameling zegt dat niet; een bericht bij de latere schrijver Stobaeus schrijft de zin aan Gorgo toe. Deze verhalen werden veel later opgeschreven, en sommige, zoals die over moeders die laffe zonen doden, tonen misschien wat anderen graag over Sparta fantaseerden.

Plutarchus zegt dat, omdat de mannen zo vaak in oorlog waren, vrouwen alleen het huis bestierden, en dat hun mannen hen δέσποιναι noemden, “meesteressen” (Lycurgus 14). Het sterkste bewijs komt van Aristoteles, uit de 4e eeuw v.Chr.: bijna twee vijfde van het land was van vrouwen, omdat veel dochters erfden en families grote bruidsschatten gaven, elk een προίξ (Politica 2, 1270a). Hij keurde dat af. Ook beweerde hij dat vrouwen te veel invloed hadden en bij de Thebaanse inval van 370/69 v.Chr. meer verwarring veroorzaakten dan de vijand. Hij was een criticus, geen neutrale getuige.

Plutarchus zegt ook dat Lycurgus het land verdeelde in gelijke stukken, elk een κλῆρος (Lycurgus 8). Veel historici betwijfelen dat nu. Stephen Hodkinson betoogt dat schrijvers uit de klassieke tijd privaat, ongelijk bezit tonen, dat overging op kinderen van beide geslachten, en dat de gelijke stukken een latere uitvinding zijn.

Ook het huwelijk was ongewoon. Volgens Plutarchus (Lycurgus 15) werd een bruid “geschaakt”, werd haar haar kortgeknipt en droeg ze een mannenmantel en sandalen. Haar jonge man bleef bij zijn kameraden wonen en bezocht haar in het geheim. Xenophon (Staatsregeling van de Lacedaemoniërs 1.7–9) voegt toe dat een oudere echtgenoot een jongere man in huis kon halen om kinderen te verwekken.

Kyniska, dochter van koning Archidamus en zus van koning Agesilaos, fokte paarden en was, zegt Pausanias (3.8.1), de eerste vrouw met een olympische overwinning. Ze won met haar ἅρμα, een wagen, als eigenaar van de paarden; de onderzoeker Moretti stelde de Spelen van 396 en 392 v.Chr. voor, maar de data zijn schattingen. Pausanias zag haar monument in Olympia, met wagen, wagenmenner en een standbeeld van haar (6.1.6). Er is een basis gevonden met verzen op haar naam: die noemen haar de enige vrouw in Griekenland die deze krans won.

Waarom deed ze mee? Pausanias zegt dat ze er vurig naar verlangde te winnen. Plutarchus (Agesilaos 20) zegt dat haar broer haar overhaalde, om te laten zien dat een wagenzege alleen rijkdom bewees, geen voortreffelijkheid. We kunnen niet weten wie gelijk heeft.

Dat is het probleem van deze hele pagina. Geen enkel verslag van een Spartaanse is bewaard, en de belangrijkste schrijvers waren niet-Spartaanse mannen die vrouwen gebruikten om het Spartaanse systeem te prijzen of aan te vallen. Sarah Pomeroy, die het eerste volledige boek over het onderwerp schreef, stelde vast dat het bewijs broos is. Spartaanse vrouwen hadden waarschijnlijk meer vrijheid dan Atheense, maar “vrij” is ons woord, niet het hunne. Xenophon zag het moederschap nog steeds als de belangrijkste taak van een vrije vrouw.