Sparta – życie w państwie wojowników

Starożytna Sparta leżała w dolinie rzeki Eurotas, w Lakonii, na południu Peloponezu. Nazywano ją też Lacedemonem (Λακεδαίμων). Nie było tam wspaniałych budowli. Historyk Tukidydes napisał, że gdyby Sparta kiedyś opustoszała, ludzie w przyszłości nie uwierzyliby, jak była potężna, bo jej świątynie i domy były bardzo skromne.

Na ziemiach Sparty żyły trzy grupy ludzi. Spartiaci (Σπαρτιᾶται) byli obywatelami. Było ich niewielu, a mężczyźni nie uprawiali ziemi. Perjojkowie (περίοικοι, „mieszkający dookoła”) żyli w pobliskich miastach. Nie byli niewolnikami, ale nie mieli wpływu na rządy Sparty. Heloci (εἵλωτες) uprawiali ziemię i nie byli wolni.

Sparta miała jednocześnie dwóch królów z dwóch różnych rodów. Rada starszych, γερουσία (geruzja), liczyła 28 mężczyzn po sześćdziesiątce oraz obu królów. Co roku wybierano pięciu eforów (ἔφοροι, „nadzorcy”), którzy mieli wielką władzę. Na zgromadzeniu obywatele głosowali okrzykami. Spartanie mówili, że ich prawa pochodzą od mędrca o imieniu Likurg, ale nawet starożytny pisarz Plutarch przyznawał, że nic pewnego o nim nie wiadomo.

Spartańskie wychowanie chłopców nazywało się ἀγωγή (agoge), co znaczy „wychowanie”. Według Plutarcha chłopiec opuszczał rodzinę w wieku siedmiu lat. Mieszkał w grupie z innymi chłopcami i słuchał najodważniejszego z nich, który był przywódcą grupy. Starsi mężczyźni obserwowali chłopców i kazali im ze sobą rywalizować.

Życie było celowo surowe. Chłopcy mieli krótko ścięte włosy i chodzili boso. Od dwunastego roku życia, jak pisze Plutarch, każdy chłopiec dostawał tylko jeden płaszcz na rok. Spali na posłaniach z trzciny, którą gołymi rękami zrywali nad brzegiem Eurotasu. Uczyli się czytać i pisać, ale tylko tyle, ile było trzeba. Przez większość czasu uczyli się posłuszeństwa, znoszenia głodu i zimna oraz walki.

Dziewczęta nie przechodziły agoge, ale też ćwiczyły: biegały, mocowały się i rzucały dyskiem i oszczepem. W Sparcie była też muzyka i poezja, a poeta Alkman pisał pieśni dla chórów dziewcząt. Pamiętaj, że Plutarch żył ponad 500 lat po klasycznej Sparcie, dlatego historycy czytają jego opowieści ostrożnie.

Obywatele Sparty mogli ćwiczyć cały czas, bo inni pracowali za nich. Heloci uprawiali ziemię i oddawali część plonów swoim spartańskim panom. Wielu z nich mieszkało w Messenii, krainie podbitej przez Spartę. Helotów było o wiele więcej niż Spartan, a Spartanie bali się buntów, które czasem wybuchały. Historyk Herodot podaje, że w bitwie pod Platejami w 479 r. p.n.e. każdy z 5000 Spartiatów przyprowadził siedmiu helotów: razem 35 000 helotów.

Spartański żołnierz był hoplitą (ὁπλίτης), pieszym wojownikiem w ciężkim uzbrojeniu, z włócznią i wielką okrągłą tarczą, ἀσπίς (aspis). Hoplici walczyli ramię w ramię w długim, głębokim szyku zwanym falangą (φάλαγξ). Tukidydes wyjaśnia, że każdy starał się trzymać blisko tarczy towarzysza stojącego po prawej.

Mężczyźni jadali razem w grupach po około piętnastu, na syssitiach (συσσίτια, „wspólne posiłki”). Każdy członek przynosił co miesiąc jęczmień, wino, ser i figi. Najsłynniejszą potrawą była czarna polewka. Plutarch opowiada o obcym królu, który kupił spartańskiego kucharza tylko po to, by jej spróbować, a potem wcale mu nie smakowała.

W 480 r. p.n.e. król Leonidas i jego 300 Spartan wraz z greckimi sojusznikami walczyli pod Termopilami z ogromną armią perską. Przegrali, ale zasłynęli odwagą. Rok później, pod Platejami, Spartanie pomogli ostatecznie pokonać Persów. Potem Sparta i Ateny stały się rywalkami, a w długiej wojnie peloponeskiej (431–404 p.n.e.) w końcu zwyciężyła Sparta.

Liczba obywateli Sparty jednak ciągle malała. Sto lat później filozof Arystoteles pisał, że nie zostało ich nawet tysiąc. W 371 r. p.n.e. Tebańczycy pokonali Spartan pod Leuktrami. Sparta straciła wtedy dużą część Messenii i wielu helotów i już nigdy nie stała się najsilniejszym miastem Grecji.

Spartanie słynęli też z tego, że mówili wiele w bardzo niewielu słowach. Plutarch opowiada, że Filip II Macedoński wysłał im kiedyś groźbę: „Jeśli wkroczę do Lakonii, wypędzę was”. Spartanie odpisali jednym słowem: „Jeśli”. Taką krótką, celną odpowiedź do dziś nazywamy lakoniczną, od Lakonii.