Igrzyska olimpijskie w starożytnej Grecji

Olimpia leży na zachodzie Peloponezu, w zielonej dolinie nad rzeką Alfejos. Nie była miastem. Była sanktuarium, świętym miejscem Zeusa, ojca bogów. W świętym gaju, zwanym Altis, stały ołtarze, świątynia Hery, a później ogromna świątynia Zeusa, zbudowana w latach 470–456 p.n.e.

Igrzyska były świętem religijnym. Sportowcy i goście modlili się i składali Zeusowi ofiary, a zawody były sposobem, by go uczcić. Starożytne słowo oznaczające zawody to ἀγών, a dziś słowo αγώνας nadal znaczy mecz albo ciężką walkę.

Grecy liczyli pierwsze igrzyska od 776 roku p.n.e. Biegacz z Elidy o imieniu Korojbos (Κόροιβος) wygrał jedyną konkurencję, bieg. Ta data pochodzi ze starożytnych list zwycięzców, a samo święto mogło być jeszcze starsze. Potem igrzyska wracały co cztery lata. Grecy nazywali ten czteroletni okres Ὀλυμπιάς, olimpiadą, i liczyli nim lata, jak w kalendarzu.

Na początku była tylko jedna konkurencja: stadion, sprint na długość bieżni. Bieżnia też nazywała się στάδιον i od niej pochodzi współczesne słowo στάδιο (stadion). Z biegiem lat Grecy dodawali kolejne konkurencje:

• bieg podwójny (724 p.n.e.) i bieg długi (720 p.n.e.);
• πένταθλον, czyli pięć konkurencji w jednej, oraz zapasy (708 p.n.e.);
• boks (688 p.n.e.) i wyścig rydwanów zaprzężonych w cztery konie (680 p.n.e.);
• pankration, brutalną mieszankę boksu i zapasów (648 p.n.e.), oraz bieg w uzbrojeniu (520 p.n.e.).

Sportowiec to był ἀθλητής, słowo związane z ἆθλον, czyli „nagroda”. A jednak w Olimpii nagroda była bardzo prosta: wieniec, στέφανος, z dzikiej oliwki, czyli κότινος. Starożytny pisarz Pauzaniasz opowiada, że dziką oliwkę przyniósł do Grecji Herakles. Zwycięzca przynosił wielką chwałę swojemu miastu, a poeci tacy jak Pindar pisali pieśni na cześć olimpijczyków.

Greckie miasta często walczyły ze sobą. Ale na czas igrzysk ogłaszano rozejm, ἐκεχειρία. Według starożytnej tradycji ustanowił go Ifitos, król Elidy, w 776 roku p.n.e. razem z dwoma innymi władcami. W czasie rozejmu sportowcy i goście mogli bezpiecznie dotrzeć do Olimpii i wrócić do domu.

Nie każdy mógł startować. Zawodnikami byli greccy mężczyźni i chłopcy. W niektóre dni zamężnym kobietom nie wolno było oglądać igrzysk. Pauzaniasz, autor opisów podróży z II wieku n.e., pisze, że prawo Elidy groziło zrzuceniem ze skały każdej kobiety, którą tam przyłapano.

Dziewczęta miały własne zawody, Heraje, na cześć bogini Hery. Co cztery lata biegały na tym samym stadionie, na bieżni krótszej mniej więcej o jedną szóstą. Zwyciężczynie też dostawały wieniec oliwny. Kobiety mogły wygrać w Olimpii jeszcze w inny sposób: jeśli konie należały do nich, mogły zostać ogłoszone zwyciężczyniami wyścigu rydwanów.

Igrzyska trwały ponad tysiąc lat. Ostatnie igrzyska tradycyjnie datuje się na 393 rok n.e. Wkrótce potem rzymski cesarz Teodozjusz I zakazał dawnych świąt bogów. Później powodzie i trzęsienia ziemi zasypały Olimpię błotem, aż archeolodzy znów ją odkopali.

W 1896 roku igrzyska olimpijskie zaczęły się na nowo, w Atenach. Po grecku nowoczesne igrzyska nadal nazywają się Ολυμπιάδα, tym samym słowem co starożytny okres czterech lat: mówi się «η Ολυμπιάδα της Αθήνας» o igrzyskach w Atenach w 2004 roku.

Jeden nowoczesny zwyczaj łączy dzisiejsze igrzyska z Olimpią. Od 1936 roku, kilka miesięcy przed każdymi igrzyskami, przy świątyni Hery zapala się ogień za pomocą promieni słońca i wklęsłego lustra. Ceremonię prowadzi aktorka przebrana za najwyższą kapłankę. Starożytni Grecy tego nie robili: to nowy obrzęd w starożytnym miejscu. Potem biegacze niosą ogień, od pochodni do pochodni, do miasta, które organizuje igrzyska.