Medea Eurypidesa: streszczenie i motywy

Medea to tragedia Eurypidesa z Aten. Akcja toczy się przed domem w Koryncie. Medea pochodzi z Kolchidy, kraju dalekiego od Grecji. Pomogła Jazonowi zdobyć złote runo, opuściła dom ojca i odpłynęła z nim (476–485). Mają dwóch małych synów. Gdy sztuka się zaczyna, Jazon już ją opuścił, aby poślubić córkę Kreona, króla Koryntu. Kreon każe wtedy Medei opuścić miasto razem z dziećmi. Ona błaga o jeszcze jeden dzień, a on się zgadza (340–356).

Ten dzień wykorzystuje na zemstę. Tamtędy przechodzi Egeusz, król Aten, a ona każe mu przysiąc, że da jej bezpieczne schronienie. Posyła synów do królewny z darami, cienką szatą i złotym wieńcem. Dary są zatrute, więc królewna i Kreon umierają. Potem Medea zabija swoich dwóch synów, w domu, aby Jazon nie miał już dzieci (803–806). To najstraszniejszy czyn w sztuce i sama sztuka nazywa go strasznym. Na koniec wymyka się Jazonowi na rydwanie od Słońca, swojego dziadka, i wyrusza do Aten.

W swojej pierwszej wielkiej mowie (214–266) Medea zwraca się do kobiet z Koryntu, które tworzą chór. Cudzoziemiec, ξένος, mówi, musi dostosować się do miasta (222). Potem zestawia ich życie ze swoim. One mają miasto i dom ojca. Ona jest ἔρημος i ἄπολις, sama i bez miasta, zabrana ἐκ γῆς βαρβάρου, z niegreckiej ziemi, bez matki, brata czy krewnego, do którego mogłaby się zwrócić (253–258). To samo śpiewa chór: ἐπὶ δὲ ξένᾳ ναίεις χθονί, mieszkasz na obcej ziemi (433–435).

Jazon robi z tego argument. Zyskała, mówi, bo mieszka w Grecji, ἀντὶ βαρβάρου χθονός, zamiast w niegreckiej ziemi (536–538). Na końcu mówi, że żadna Greczynka, Ἑλληνὶς γυνή, nie odważyłaby się na coś takiego (1339–1340). Sztuka nie mówi jednak po prostu o miejscowych, którzy nienawidzą obcej. Kreon mówi, że boi się jej z innych powodów: jest σοφή, mądra i biegła w czynieniu zła, a do tego groziła (282–289). Kobiety z Koryntu obiecują jej nawet milczenie i przyznają, że ukaranie Jazona jest sprawiedliwe (267), dopóki nie dowiadują się, co szykuje dla dzieci (811–818). Mówienie o ksenofobii to współczesny sposób czytania tej sztuki. Tekst pokazuje natomiast, jak bezbronny jest człowiek bez miasta i bez rodziny w pobliżu.

Sztuka stale wraca do ὅρκος, przysięgi. Jazon przysięgał Medei, a ona wykrzykuje jego przysięgi (21, 161). Chór śpiewa, że łaska przysiąg przepadła (439). Dlatego gdy Egeusz proponuje jej dom, ona każe mu przysiąc na Ziemię i Słońce (746–755). Współczesnego słowa na zemstę, εκδίκηση, nie ma w sztuce: ἐκδίκησις to późniejsze słowo, spotykane u Polibiusza i w Nowym Testamencie. Eurypides mówi τείσειν δίκην, ponieść karę: jej wrogowie, ma nadzieję, zapłacą (767).

Zabicie synów przez Medeę to najtrudniejszy punkt sztuki i nie jest ono ani ukrywane, ani usprawiedliwiane. Ona je zapowiada i nazywa ἔργον ἀνοσιώτατον, czynem całkowicie bezbożnym (792–796). Chór błaga ją, by tego nie robiła. Ona podaje swoje powody: wrogowie nie będą się z niej śmiać (797), a to najbardziej zrani Jazona (817). Waha się przed chłopcami i mówi do własnego θυμός, swojego gniewu lub namiętności (1056). Potem padają słynne słowa: θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων, mój gniew jest silniejszy niż moje zamiary (1079). Badacze spierają się o ten fragment: Reeve twierdzi, że wersy 1056–1080 należy usunąć, a Kovacs broni większości z nich. Śmierci nie widać na scenie. Widzowie słyszą tylko chłopców wołających z domu (1271–1278).

Starożytne streszczenie, ὑπόθεσις przypisywana Arystofanesowi z Bizancjum, podaje datę i wynik: 431 r. p.n.e., pierwszy Euforion, drugi Sofokles, trzeci Eurypides z Medeą, Filoktetem, Diktysem i dramatem satyrowym Żniwiarze (Θερισταί). Ta słynna sztuka zajęła więc ostatnie z trzech miejsc w swoim własnym konkursie. Arystoteles odnosi się do niej później w Poetyce: Medea zabija świadomie (1453b), ale krytykuje on ucieczkę ἀπὸ μηχανῆς, przy użyciu teatralnej maszyny (1454b).

Być może Medea nie zawsze była zabójczynią. Starożytne uwagi do sztuki (scholia do wersów 9 i 264) cytują Parmeniskosa, według którego Koryntianie zabili jej dzieci przy ołtarzu Hery Akraia. Te same uwagi powtarzają opowieść, że Korynt zapłacił Eurypidesowi pięć talentów, aby przerzucił winę na Medeę, czego nie da się sprawdzić. Pauzaniasz (2.3.6–7) widział w Koryncie grób dzieci, nazywa je Mermeros i Feres (w sztuce nie mają imion) i podaje, że według przekazu ukamienowali je Koryntianie. To sugeruje, że matka, która sama wybiera zabicie dzieci, może być zmianą wprowadzoną przez samego Eurypidesa, ale nie da się tego dowieść: starożytne streszczenie przekazuje twierdzenie, że wziął sztukę z Medei Neofrona, którego datowanie jest niepewne.