Medea e Euripidit: përmbledhje dhe tema

Medea është një tragjedi e Euripidit nga Athina. Ngjarja zhvillohet para një shtëpie në Korint. Medea vjen nga Kolkida, një vend larg Greqisë. Ajo e ndihmoi Jasonin të fitonte Qethën e Artë, la shtëpinë e të atit dhe lundroi me të (476–485). Kanë dy djem të vegjël. Kur fillon drama, Jasoni e ka lënë për t'u martuar me bijën e Kreontit, mbretit të Korintit. Atëherë Kreonti e urdhëron Medenë të largohet nga qyteti me fëmijët. Ajo lutet për edhe një ditë dhe ai ia jep (340–356).

Atë ditë ajo e përdor për hakmarrje. Egjeu, mbreti i Athinës, kalon andej dhe ajo e bën të betohet se do t'i japë një strehë të sigurt. I dërgon djemtë te princesha me dhurata, një rrobë të hollë dhe një kurorë të artë. Dhuratat janë të helmuara, dhe princesha e Kreonti vdesin. Pastaj Medea vret dy djemtë e saj, brenda në shtëpi, që Jasoni të mos ketë më fëmijë (803–806). Ky është akti më i tmerrshëm në dramë, dhe vetë drama e quan të tmerrshëm. Në fund ajo i shpëton Jasonit me një qerre që ia dha Dielli, gjyshi i saj, dhe niset për në Athinë.

Në fjalimin e saj të parë të madh (214–266) Medea u drejtohet grave të Korintit, që përbëjnë korin. I huaji, ξένος, thotë ajo, duhet t'i përshtatet qytetit (222). Pastaj e krahason jetën e tyre me të sajën. Ato kanë një qytet dhe shtëpinë e babait. Ajo është ἔρημος dhe ἄπολις, e vetme dhe pa qytet, e marrë ἐκ γῆς βαρβάρου, nga një vend jo grek, pa nënë, vëlla apo të afërm ku të drejtohet (253–258). Të njëjtën gjë këndon edhe kori: ἐπὶ δὲ ξένᾳ ναίεις χθονί, jeton në tokë të huaj (433–435).

Jasoni e kthen këtë në argument. Ajo ka fituar, thotë ai, duke jetuar në Greqi, ἀντὶ βαρβάρου χθονός, në vend të një vendi jo grek (536–538). Në fund thotë se asnjë grua greke, Ἑλληνὶς γυνή, nuk do të guxonte ta bënte këtë (1339–1340). Megjithatë, drama nuk flet thjesht për vendas që urrejnë një të huaj. Kreonti thotë se e ka frikë për arsye të tjera: ajo është σοφή, e zgjuar dhe e zonja në të keqen, dhe ka bërë kërcënime (282–289). Gratë e Korintit madje i premtojnë heshtje dhe pranojnë se është e drejtë të ndëshkohet Jasoni (267), derisa mësojnë çfarë po përgatit ajo për fëmijët (811–818). Të flasësh për ksenofobi është një mënyrë moderne e leximit të dramës. Ajo që tregon teksti është sa i pambrojtur është dikush pa qytet dhe pa familje afër.

Drama kthehet vazhdimisht te ὅρκος, betimi. Jasoni iu betua Medesë dhe ajo thërret betimet e tij (21, 161). Kori këndon se hiri i betimeve është zhdukur (439). Prandaj, kur Egjeu i ofron një shtëpi, ajo e bën të betohet për Tokën dhe Diellin (746–755). Fjala e sotme për hakmarrjen, εκδίκηση, nuk gjendet në dramë: ἐκδίκησις është fjalë më e vonë, që gjendet te Polibi dhe në Dhiatën e Re. Euripidi thotë τείσειν δίκην, të paguash ndëshkimin: armiqtë e saj, shpreson ajo, do të paguajnë (767).

Vrasja e djemve nga Medea është pika më e vështirë e dramës dhe nuk fshihet e nuk justifikohet. Ajo e njofton dhe e quan ἔργον ἀνοσιώτατον, një vepër krejt të pafe (792–796). Kori i lutet të mos e bëjë. Ajo jep arsyet e saj: armiqtë nuk do të qeshin me të (797), dhe kjo do ta plagosë më shumë Jasonin (817). Ajo lëkundet përpara djemve dhe i flet vetë θυμός-it të saj, zemërimit ose pasionit (1056). Pastaj vijnë fjalët e famshme: θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων, zemërimi im është më i fortë se planet e mia (1079). Studiuesit nuk pajtohen për këtë pjesë: Reeve mbron se vargjet 1056–1080 duhen hequr, ndërsa Kovacs mbron shumicën e tyre. Vdekjet nuk tregohen. Publiku dëgjon vetëm djemtë që thërrasin nga brenda shtëpisë (1271–1278).

Një përmbledhje e lashtë, ὑπόθεσις që i atribuohet Aristofanit të Bizantit, jep datën dhe rezultatin: 431 p.e.s., i pari Euforioni, i dyti Sofokliu, i treti Euripidi, me Medean, Filoktetin, Diktisin dhe dramën satirike Korrësit (Θερισταί). Pra kjo dramë e famshme doli e fundit nga tre në garën e vet. Aristoteli i referohet më vonë në Poetikë: Medea vret me vetëdije (1453b), por ai kritikon arratisjen ἀπὸ μηχανῆς, me makinën e teatrit (1454b).

Ndoshta Medea nuk ishte gjithmonë vrasësja. Shënime të lashta për dramën (skolia për vargjet 9 dhe 264) citojnë Parmeniskun, sipas të cilit korintasit vranë fëmijët e saj në altarin e Herës Akraia. Të njëjtat shënime përsërisin një rrëfim se Korinti i pagoi Euripidit pesë talente që fajin ta hidhte mbi Medenë, gjë që nuk mund të verifikohet. Pausania (2.3.6–7) pa në Korint një varr të fëmijëve, i quan Mermer dhe Feret (në dramë janë pa emër) dhe thotë se, siç tregohej, i vranë me gurë korintasit. Kjo të bën të mendosh se nëna që zgjedh të vrasë mund të jetë ndryshim i vetë Euripidit, por nuk mund të provohet: një përmbledhje e lashtë përcjell pretendimin se ai e mori dramën nga një Medea e Neofronit, data e të cilit është e pasigurt.