Medea van Euripides: samenvatting en thema's

Medea is een tragedie van Euripides uit Athene. Het stuk speelt voor een huis in Korinthe. Medea komt uit Kolchis, een land ver van Griekenland. Ze hielp Jason het Gulden Vlies te winnen, verliet het huis van haar vader en voer met hem weg (476–485). Ze hebben twee jonge zonen. Als het stuk begint, heeft Jason haar verlaten om te trouwen met de dochter van Kreon, de koning van Korinthe. Kreon beveelt Medea dan de stad te verlaten met haar kinderen. Ze smeekt om nog één dag, en die geeft hij haar (340–356).

Die dag gebruikt ze voor haar wraak. Aigeus, de koning van Athene, komt voorbij, en ze laat hem zweren dat hij haar een veilig onderkomen zal geven. Ze stuurt haar zonen met geschenken naar de prinses, een fijn gewaad en een gouden krans. De geschenken zijn vergiftigd, en de prinses en Kreon sterven allebei. Daarna doodt Medea haar twee zonen, binnen in het huis, zodat Jason geen kinderen meer heeft (803–806). Dit is de verschrikkelijkste daad in het stuk, en het stuk noemt haar ook zo. Aan het einde ontkomt ze aan Jason op een wagen die ze van de Zon, haar grootvader, heeft gekregen, en vertrekt ze naar Athene.

In haar eerste grote toespraak (214–266) richt Medea zich tot de vrouwen van Korinthe, die het koor vormen. Een vreemdeling, ξένος, zegt ze, moet zich aanpassen aan de stad (222). Dan zet ze hun leven tegenover het hare. Zij hebben een stad en een vaderlijk huis. Zelf is ze ἔρημος en ἄπολις, alleen en zonder stad, weggehaald ἐκ γῆς βαρβάρου, uit een niet-Grieks land, zonder moeder, broer of familielid om zich toe te wenden (253–258). Het koor zingt hetzelfde: ἐπὶ δὲ ξένᾳ ναίεις χθονί, je woont op vreemde grond (433–435).

Jason maakt er een argument van. Ze heeft er voordeel van, zegt hij, dat ze in Griekenland woont, ἀντὶ βαρβάρου χθονός, in plaats van in een niet-Grieks land (536–538). Aan het einde zegt hij dat geen enkele Griekse vrouw, Ἑλληνὶς γυνή, dit had gedurfd (1339–1340). Toch gaat het stuk niet alleen over inwoners die een vreemdelinge haten. Kreon zegt dat hij haar om andere redenen vreest: ze is σοφή, slim en bedreven in het kwaad, en ze heeft gedreigd (282–289). De vrouwen van Korinthe beloven haar zelfs te zwijgen en vinden het rechtvaardig dat ze Jason straft (267), totdat ze horen wat ze met de kinderen van plan is (811–818). Spreken van xenofobie is een moderne manier om het stuk te lezen. Wat de tekst laat zien, is hoe kwetsbaar iemand is zonder stad en zonder familie in de buurt.

Het stuk komt steeds terug op de ὅρκος, de eed. Jason heeft Medea trouw gezworen, en zij roept zijn eden aan (21, 161). Het koor zingt dat de genade van eden is verdwenen (439). Als Aigeus haar een thuis aanbiedt, laat ze hem dus zweren bij de Aarde en de Zon (746–755). Het moderne woord voor wraak, εκδίκηση, staat niet in het stuk: ἐκδίκησις is een later woord, dat voorkomt bij Polybius en in het Nieuwe Testament. Euripides zegt τείσειν δίκην, de straf betalen: haar vijanden, hoopt ze, zullen betalen (767).

Dat Medea haar zonen doodt, is het moeilijkste deel van het stuk, en het wordt niet verborgen of goedgepraat. Ze kondigt het aan en noemt het ἔργον ἀνοσιώτατον, een volstrekt goddeloze daad (792–796). Het koor smeekt haar het niet te doen. Ze geeft haar redenen: haar vijanden zullen haar niet uitlachen (797), en dit raakt Jason het hardst (817). Ze aarzelt tegenover de jongens en spreekt tot haar eigen θυμός, haar woede of hartstocht (1056). Dan volgen de beroemde woorden: θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων, mijn woede is sterker dan mijn plannen (1079). Geleerden zijn het over deze passage niet eens: Reeve vindt dat de verzen 1056–1080 geschrapt moeten worden, terwijl Kovacs de meeste ervan verdedigt. De doden worden niet getoond. Het publiek hoort alleen de jongens roepen vanuit het huis (1271–1278).

Een antieke samenvatting, de ὑπόθεσις die aan Aristophanes van Byzantium wordt toegeschreven, geeft de datum en de uitslag: 431 v.Chr., eerste Euphorion, tweede Sophocles, derde Euripides, met Medea, Philoctetes, Dictys en het saterspel De maaiers (Θερισταί). Dit beroemde stuk werd dus de laatste van drie in zijn eigen wedstrijd. Aristoteles verwijst er later naar in de Poetica: Medea doodt willens en wetens (1453b), maar hij bekritiseert de ontsnapping ἀπὸ μηχανῆς, met de toneelmachine (1454b).

Misschien was Medea niet altijd de moordenares. Antieke aantekeningen bij het stuk (scholia bij de verzen 9 en 264) citeren Parmeniscus, die zegt dat de Korinthiërs haar kinderen doodden bij het altaar van Hera Akraia. Dezelfde aantekeningen herhalen een verhaal dat Korinthe Euripides vijf talenten betaalde om de schuld op Medea te schuiven, wat niet te controleren is. Pausanias (2.3.6–7) zag in Korinthe een graf van de kinderen, noemt hen Mermeros en Pheres (in het stuk hebben ze geen naam) en meldt dat ze volgens de overlevering door Korinthiërs werden gestenigd. Dat wijst erop dat een moeder die ervoor kiest te doden een verandering van Euripides zelf kan zijn, maar het is niet te bewijzen: een antieke samenvatting vermeldt de bewering dat hij het stuk overnam van een Medea van Neophron, van wie de datum onzeker is.