Antygona Sofoklesa: streszczenie i motywy

Antygona to tragedia Sofoklesa z Aten, której akcja toczy się w Tebach, rano po wojnie. Dwaj bracia, Eteokles i Polinejkes, zabili się nawzajem w walce. Polinejkes przybył z wrogą armią z Argos. Ich wuj Kreon jest teraz władcą i wydaje rozkaz: Eteokles otrzyma zaszczytny pogrzeb, ale Polinejkes ma pozostać ἄταφος, niepogrzebany, na pastwę ptaków. Kto go pochowa, zostanie ukamienowany.

Ich siostra Antygona odmawia posłuszeństwa. Jej siostra Ismena za bardzo się boi, by pomóc. Antygona posypuje ciało pyłem i wylewa ofiary płynne, a strażnicy ją chwytają. Przyznaje się do wszystkiego. Kreon każe zamknąć ją żywcem w skalnym grobie, choć jest zaręczona z jego synem Hajmonem. Wtedy niewidomy wieszczek Tejrezjasz ostrzega go: umieścił żywą osobę w grobie i zostawił zmarłego nad ziemią, a zapłaci za to własnym dzieckiem. Kreon ustępuje, ale za późno. Antygona się powiesiła, Hajmon zabija się przy niej, a żona Kreona, Eurydyka, odbiera sobie życie, gdy się o tym dowiaduje.

Kreon pyta, czy ośmieliła się złamać „te prawa”, τούσδ᾽ ὑπερβαίνειν νόμους (449). Jej odpowiedź to najsłynniejsze miejsce dramatu. To nie Zeus to ogłosił, mówi, ani Sprawiedliwość, Δίκη, która mieszka z bogami podziemi. Nie sądziła, by jego obwieszczenia, κηρύγματα, były tak silne, że śmiertelnik mógłby przekroczyć „niepisane i niewzruszone” zasady bogów, ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν νόμιμα (454–455). Te zasady, dodaje, nie są z dziś ani z wczoraj: ἀλλ᾽ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα, żyją zawsze i nikt nie wie, kiedy się pojawiły (456–457).

Zwróć uwagę na słowa. Sofokles pisze ἄγραπτα νόμιμα, a nie ἄγραφοι νόμοι. Drugi przymiotnik należy do autorów z tej samej epoki i późniejszych: Tukidydes mówi o prawach ὅσοι ἄγραφοι ὄντες (2.37.3), a Sokrates u Ksenofonta pyta Hippiasza o ἀγράφους νόμους (Wspomnienia o Sokratesie 4.4.19). Potem Arystoteles łączy jedno z drugim. Mówi, że Antygona broni swego czynu jako sprzecznego z prawem Kreona, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τὸν ἄγραφον, „ale nie z niepisanym” (Retoryka 1.15.6), i czyta jej wersy jako przykład tego, co sprawiedliwe z natury (1.13.2). Dokładne wyrażenie, którego używamy na określenie jej argumentu, jest więc Arystotelesa, a nie jej.

Dramat nie czyni z Kreona zwykłego złoczyńcy. Zaczyna on od uzasadnionej mowy: władca musi stawiać miasto na pierwszym miejscu i nigdy nie uzna wroga kraju za przyjaciela (162–190). Każdy z poniższych motywów wyrasta z tego starcia.

• Prawo miasta i starszy obowiązek. Kreon nazywa jej czyn ὕβρις (480–482); ona odwołuje się do bogów i do swoich zmarłych. Pod koniec on sam obawia się, że może najlepiej przestrzegać do końca życia „ustanowionych praw” (1113–1114).
• Rodzina i miasto. Dla Kreona wróg pozostaje wrogiem nawet po śmierci. Antygona odpowiada: οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν, urodziłam się, by dzielić miłość, nie nienawiść (523).
• Władza i słuchanie. Antygona mówi o τυραννίς, tyranii (506), a Hajmon ostrzega ojca: πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ᾽ ἥτις ἀνδρός ἐσθ᾽ ἑνός, żadne miasto nie należy do jednego człowieka (737).
• Zrozumieć za późno. Chór kończy na rozsądku, τὸ φρονεῖν, którego w starości uczą ciężkie ciosy (1347–1353). Jego wielka pieśń, πολλὰ τὰ δεινά (332), pokazała już, jak wiele mogą ludzie i jak bardzo mogą się mylić.

Data powstania Antygony nie jest pewna. Tylko dwa dramaty Sofoklesa, Filoktet (409 p.n.e.) i Edyp w Kolonie (401 p.n.e.), mają pewną datę wystawienia. Antygonę umieszcza się zwykle około 442 lub 441 p.n.e., po części z powodu przekazu, że jej sukces przyniósł Sofoklesowi wybór na stratega w 440 p.n.e., a ta historia może nie być prawdziwa.

Dramat wciąż znajduje nowych widzów. Francuska wersja Jeana Anouilha została wystawiona w Paryżu w lutym 1944 roku, podczas niemieckiej okupacji, i wielu widziało w niej hymn na cześć ruchu oporu, choć inni zarzucali jej pobłażliwość wobec kolaborantów. W Grecji Teatr Narodowy otworzył sezon 2025 w Epidauros inscenizacją Ulricha Raschego. W 2017 roku, gdy nauczyciele obawiali się, że Antygona zniknie z greckich szkół, Instytut Polityki Edukacyjnej odpowiedział, że jej miejsce w programie szkoły średniej nigdy nie było kwestionowane.