Ευριπίδου Μήδεια: περίληψη και θέματα

Η Μήδεια είναι τραγωδία του Αθηναίου Ευριπίδη. Η δράση της εκτυλίσσεται μπροστά σε ένα σπίτι στην Κόρινθο. Η Μήδεια κατάγεται από την Κολχίδα, μια χώρα μακριά από την Ελλάδα. Βοήθησε τον Ιάσονα να κερδίσει το Χρυσόμαλλο Δέρας, άφησε το σπίτι του πατέρα της και έφυγε μαζί του με το πλοίο (476–485). Έχουν δύο μικρούς γιους. Όταν αρχίζει το έργο, ο Ιάσονας την έχει εγκαταλείψει για να παντρευτεί την κόρη του Κρέοντα, του βασιλιά της Κορίνθου. Ο Κρέων διατάζει τότε τη Μήδεια να φύγει από την πόλη με τα παιδιά της. Εκείνη παρακαλεί για μία ακόμη μέρα, και εκείνος της τη δίνει (340–356).

Τη μέρα αυτή τη χρησιμοποιεί για την εκδίκησή της. Ο Αιγέας, ο βασιλιάς της Αθήνας, περνά από εκεί, και εκείνη τον βάζει να ορκιστεί ότι θα της δώσει ασφαλές καταφύγιο. Στέλνει τους γιους της στη βασιλοπούλα με δώρα, έναν λεπτό πέπλο και ένα χρυσό στεφάνι. Τα δώρα είναι δηλητηριασμένα, και η βασιλοπούλα και ο Κρέων πεθαίνουν. Έπειτα η Μήδεια σκοτώνει τους δύο γιους της, μέσα στο σπίτι, για να μη μείνουν παιδιά στον Ιάσονα (803–806). Είναι η πιο φρικτή πράξη του έργου, και το ίδιο το έργο τη λέει φρικτή. Στο τέλος ξεφεύγει από τα χέρια του Ιάσονα με ένα άρμα που της έδωσε ο Ήλιος, ο παππούς της, και φεύγει για την Αθήνα.

Στον πρώτο μεγάλο λόγο της (214–266) η Μήδεια απευθύνεται στις γυναίκες της Κορίνθου, που αποτελούν τον χορό. Ο ξένος, λέει, πρέπει να προσαρμόζεται στην πόλη (222). Έπειτα αντιπαραθέτει τη ζωή τους στη δική της. Εκείνες έχουν πόλη και πατρικό σπίτι. Εκείνη είναι ἔρημος και ἄπολις, μόνη και χωρίς πόλη, παρμένη ἐκ γῆς βαρβάρου, από μη ελληνική χώρα, χωρίς μητέρα, αδελφό ή συγγενή να καταφύγει (253–258). Το ίδιο τραγουδά και ο χορός: ἐπὶ δὲ ξένᾳ ναίεις χθονί, ζεις σε ξένη γη (433–435).

Ο Ιάσονας το κάνει επιχείρημα. Κέρδισε, λέει, που ζει στην Ελλάδα, ἀντὶ βαρβάρου χθονός, αντί σε μη ελληνική χώρα (536–538). Στο τέλος λέει ότι καμία Ελληνίδα, Ἑλληνὶς γυνή, δεν θα τολμούσε να το κάνει αυτό (1339–1340). Όμως το έργο δεν μιλά απλώς για ντόπιους που μισούν μια ξένη. Ο Κρέων λέει ότι τη φοβάται για άλλους λόγους: είναι σοφή, έξυπνη και ικανή στο κακό, και έχει απειλήσει (282–289). Οι γυναίκες της Κορίνθου μάλιστα της υπόσχονται σιωπή και δέχονται ότι είναι δίκαιο να τιμωρήσει τον Ιάσονα (267), ώσπου μαθαίνουν τι σχεδιάζει για τα παιδιά (811–818). Η λέξη ξενοφοβία είναι σύγχρονος τρόπος ανάγνωσης του έργου. Αυτό που δείχνει το κείμενο είναι πόσο εκτεθειμένος είναι κάποιος χωρίς πόλη και χωρίς οικογένεια κοντά του.

Το έργο επιστρέφει ξανά και ξανά στον όρκο, ὅρκος. Ο Ιάσονας ορκίστηκε στη Μήδεια, και εκείνη φωνάζει τους όρκους του (21, 161). Ο χορός τραγουδά ότι η χάρη των όρκων χάθηκε (439). Γι' αυτό, όταν ο Αιγέας της προσφέρει καταφύγιο, τον βάζει να ορκιστεί στη Γη και στον Ήλιο (746–755). Η σημερινή λέξη εκδίκηση δεν υπάρχει στο έργο: η ἐκδίκησις είναι μεταγενέστερη λέξη, που απαντά στον Πολύβιο και στην Καινή Διαθήκη. Ο Ευριπίδης λέει τείσειν δίκην, πληρώνω το τίμημα: οι εχθροί της, ελπίζει, θα πληρώσουν (767).

Ο φόνος των γιων της από τη Μήδεια είναι το πιο δύσκολο σημείο του έργου, και δεν κρύβεται ούτε δικαιολογείται. Εκείνη τον αναγγέλλει και τον ονομάζει ἔργον ἀνοσιώτατον, πράξη πέρα για πέρα ανόσια (792–796). Ο χορός την παρακαλεί να μην το κάνει. Εκείνη λέει τους λόγους της: δεν θα την περιγελούν οι εχθροί (797), και έτσι θα πονέσει περισσότερο ο Ιάσονας (817). Διστάζει μπροστά στα αγόρια και μιλά στον ίδιο της τον θυμό, θυμός, την οργή ή το πάθος της (1056). Έπειτα έρχονται τα διάσημα λόγια: θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων, ο θυμός μου είναι πιο δυνατός από τα σχέδιά μου (1079). Οι φιλόλογοι διαφωνούν για το χωρίο: ο Reeve υποστήριξε ότι οι στίχοι 1056–1080 πρέπει να διαγραφούν, ενώ ο Kovacs υπερασπίζεται τους περισσότερους. Οι θάνατοι δεν φαίνονται. Οι θεατές ακούν μόνο τα αγόρια να φωνάζουν μέσα από το σπίτι (1271–1278).

Μια αρχαία περίληψη, η ὑπόθεσις που αποδίδεται στον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, δίνει τη χρονολογία και το αποτέλεσμα: 431 π.Χ., πρώτος ο Ευφορίων, δεύτερος ο Σοφοκλής, τρίτος ο Ευριπίδης, με τη Μήδεια, τον Φιλοκτήτη, τον Δίκτυ και το σατυρικό δράμα Θερισταί. Έτσι αυτό το διάσημο έργο ήρθε τελευταίο από τα τρία στον αγώνα του. Ο Αριστοτέλης το αναφέρει αργότερα στην Ποιητική: η Μήδεια σκοτώνει εν γνώσει της (1453b), αλλά επικρίνει τη διαφυγή ἀπὸ μηχανῆς, με τη θεατρική μηχανή (1454b).

Η Μήδεια ίσως δεν ήταν πάντα η φόνισσα. Αρχαία σχόλια στο έργο (στους στίχους 9 και 264) παραθέτουν τον Παρμενίσκο, που λέει ότι οι Κορίνθιοι σκότωσαν τα παιδιά της στον βωμό της Ακραίας Ήρας. Τα ίδια σχόλια επαναλαμβάνουν μια διήγηση ότι η Κόρινθος πλήρωσε τον Ευριπίδη πέντε τάλαντα για να ρίξει την ευθύνη στη Μήδεια, κάτι που δεν μπορεί να ελεγχθεί. Ο Παυσανίας (2.3.6–7) είδε στην Κόρινθο τάφο των παιδιών, τα ονομάζει Μέρμερο και Φέρητα (το έργο τα αφήνει ανώνυμα) και λέει ότι, όπως λεγόταν, τα λιθοβόλησαν Κορίνθιοι. Αυτό δείχνει ότι η μητέρα που επιλέγει να σκοτώσει ίσως είναι δική του αλλαγή, χωρίς όμως να μπορεί να αποδειχθεί: μια αρχαία περίληψη αναφέρει τον ισχυρισμό ότι πήρε το έργο από μια Μήδεια του Νεόφρονα, που η χρονολογία του είναι αβέβαιη.