Starożytny Korynt: miasto między dwoma morzami

Spójrz na mapę Grecji. Peloponez łączy się z lądem wąskim pasem ziemi, czyli przesmykiem, po grecku ἰσθμός. Korynt, Κόρινθος, leżał obok tego pasa, pod stromą skałą zwaną Akrokorynt, Ἀκροκόρινθος.

Miasto miało dwa porty, po jednym na każdym morzu. Lechajon, Λέχαιον, przyjmował statki z Italii, a Kenchreje, Κεγχρεαί, statki z Azji (Strabon 8.6.22). Żeglarze bali się długiej drogi wokół Peloponezu, obok burzliwego przylądka Malea. Strabon (8.6.20) przytacza o nim przysłowie: „opłyń Maleę i zapomnij o domu”. Dlatego kupcy chętnie zatrzymywali się w Koryncie.

Tak miasto się wzbogaciło. Już Homer nazywa je ἀφνειός, „zamożnym” (Iliada 2.570), a Tukidydes (1.13) mówi, że zawsze był tam targ. Strabon (8.6.21) przekazuje też mit: przy źródle Pirene na Akrokoryncie bohater Bellerofont schwytał skrzydlatego konia Pegaza, gdy ten pił wodę.

Około 750 r. p.n.e. władzę miał jeden ród, Bakchiadzi. Około 657 r. p.n.e. człowiek imieniem Kypselos, Κύψελος, obalił ich i rządził sam jako τύραννος. W starożytnej Grecji słowo to oznaczało władcę, który zdobył władzę siłą lub wbrew prawu; dziś oznacza przede wszystkim okrutnego władcę. Herodot (5.92) opowiada, że małego Kypselosa ukryto przed zabójcami w skrzyni, κυψέλη, i od niej otrzymał imię. We współczesnej grecczyźnie κυψέλη znaczy ul. Jego syn Periander, Περίανδρος, objął po nim władzę około 627 r. p.n.e. i zmarł w latach 580. p.n.e.; źródła podają różne lata.

Koryntianie założyli Syrakuzy na Sycylii i osiedlili się na Korkirze, dzisiejszym Korfu, według tradycji około 733 r. p.n.e. Tukidydes (1.13) podaje, że podobno zbudowali pierwsze w Grecji triery, i wymienia korynckiego budowniczego statków, ναυπηγός, imieniem Ameinokles. Odnotowuje też najstarszą znaną mu bitwę morską, między Koryntem a Korkirą.

Garncarze z Koryntu wynaleźli technikę czarnofigurową: ciemne sylwetki z rytymi szczegółami. Ich małe naczynia na oliwę, aryballosy, rozeszły się szeroko w VII w. p.n.e. Herodot (2.167) dodaje, że Koryntianie mniej gardzili rzemieślnikami niż inni Grecy.

Statki mogły całkiem ominąć Maleę, jeśli przeprawiały się przez przesmyk lądem. Strabon (8.6.22) nazywa tę przeprawę δίολκος. Archeolog Nikolaos Verdelis odkopywał tu od 1956 r. drogę wybrukowaną kamieniem i datował ją na około 600 r. p.n.e., czasy Periandra. W jej nawierzchni są rowki, które uznał za prowadnice dla kół.

Tukidydes (8.7–8) opowiada, jak Spartanie w 412 r. p.n.e. planowali przeprawić statki przez przesmyk. Dziś większość historyków uważa, że okrętów wojennych nie przeciągano tędy regularnie, a wozy przewoziły głównie ciężkie ładunki, być może drewno lub marmur.

Marzono też o kanale, διῶρυξ, słowo to zna już Herodot. Pauzaniasz (2.1.5) widział miejsce, gdzie ktoś próbował kopać i zrezygnował. Inne źródła wymieniają cesarza Nerona, w 67 r. n.e. Kanał, dziś po grecku διώρυγα, otwarto wreszcie w 1893 r. Ma około 6,3 km długości i przeciął części dawnej drogi. Grecy wciąż mówią ο Ισθμός της Κορίνθου.

Korynt pozostał sławny. Eurypides umieścił tam akcję swojej Medei, a Plutarch (Aleksander 14) sytuuje spotkanie Aleksandra z Diogenesem w pobliżu miasta. Potem, w 146 r. p.n.e., rzymski wódz Lucjusz Mummiusz je zniszczył (Pauzaniasz 7.16; Strabon 8.6.23). Strabon podaje za historykiem Polibiuszem, który tam był, że żołnierze grali w gry planszowe na sławnych obrazach rzuconych na ziemię.

Według Strabona miasto stało potem długo puste, aż Juliusz Cezar przysłał osadników, głównie wyzwoleńców; kolonię datuje się na 44 r. p.n.e. Osadnicy rozkopywali stare groby i sprzedawali naczynia w Rzymie jako νεκροκορίνθια. W tym rzymskim Koryncie apostoł Paweł przebywał rok i sześć miesięcy (Dzieje Apostolskie 18,11). Jego listy do tamtejszych chrześcijan noszą po grecku tytuł «Προς Κορινθίους».

Dziś ruiny leżą w Αρχαία Κόρινθος. Amerykańska Szkoła Studiów Klasycznych prowadzi tu wykopaliska od 1896 r. Siedem monolitycznych kolumn świątyni Apollina, z połowy VI w. p.n.e., wciąż stoi. Są doryckie, choć późniejszy porządek koryncki, κορινθιακός ρυθμός, wziął nazwę od miasta. Współczesny Korynt zbudowano kilka kilometrów dalej po trzęsieniu ziemi w 1858 r.