Król Edyp Sofoklesa: streszczenie i motywy

Król Edyp to tragedia Sofoklesa, której akcja toczy się w mieście Teby. Zaraza, λοιμός (wers 28), niszczy plony, stada i ludzi. Król Edyp, sławny z tego, że uwolnił miasto od Sfinks, posłał Kreona, brata swojej żony, do Delf, aby zapytał Apollona, co robić. Odpowiedź boga: zabójca dawnego króla, Lajosa, żyje w tym kraju i musi zostać wygnany lub zapłacić życiem (96–101). Niewidomy wieszczek Tejrezjasz najpierw nie chce mówić, potem mówi mu to prosto w twarz: ty jesteś zabójcą (362). Edyp sądzi, że to spisek Kreona.

Aby go uspokoić, jego żona Jokasta mówi, że wieszczkowie nic nie wiedzą: Lajos miał zginąć z ręki syna, a jednak zabili go zbójcy w miejscu, gdzie spotykają się trzy drogi, a niemowlę porzucono na górze ze spętanymi kostkami. Edyp przypomina sobie jednak, że w takim miejscu zabił starca (800–813). Posłaniec z Koryntu przynosi wieść: Polibos, którego Edyp uważał za ojca, nie żyje i nigdy nie był jego prawdziwym ojcem. Stary pasterz Lajosa zostaje zmuszony, by powiedzieć resztę. Edyp jest synem Lajosa i Jokasty. Nie wiedząc o tym, zabił ojca i poślubił matkę. Jokasta się wiesza. Edyp bierze zapinki z jej sukni i oślepia się (1268–1270). Prosi o wygnanie, ale Kreon chce najpierw zapytać boga (1438–1439), a sztuka kończy się odesłaniem Edypa z powrotem do pałacu.

Sztuka opiera się na ironii: ten, kto widzi, nic nie wie, a niewidomy wie wszystko. Edyp obraża Tejrezjasza słowem τυφλός, ślepy: τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ, „jesteś ślepy uszami, umysłem i oczami” (371). Tejrezjasz ostrzega, że poszukiwany stanie się τυφλὸς ἐκ δεδορκότος, ślepy, choć widział (454). Na końcu Edyp sam pozbawia się wzroku.

Nawet jego imię ma znaczenie. Posłaniec mówi mu, że pochodzi ono od jego przebitych kostek (1034–1036). Zwykle wyjaśnia się je jako „spuchnięta stopa”, od οἰδέω, puchnąć, i πούς, stopa, a badacze słyszą w nim także grę słów z οἶδα, wiem. Edyp nazywa siebie ὁ μηδὲν εἰδὼς Οἰδίπους, „Edyp, który nic nie wiedział” (397), tym, który rozwiązał zagadkę, αἴνιγμα, bez pomocy wieszczka. Sztuka nigdzie nie przytacza tej zagadki. Jej tekst pochodzi od późniejszych autorów: u Atenajosa (10.456b), za Asklepiadesem, zaczyna się ona od ἔστι δίπουν ἐπὶ γῆς καὶ τετράπον, a u Apollodora (3.5.8) Edyp podaje odpowiedź, człowiek: na czterech kończynach jako niemowlę, na dwóch jako dorosły, z laską na starość.

Czytelnicy od dawna spierają się o to, o czym naprawdę jest ta sztuka. Każdy motyw poniżej wychodzi od tekstu greckiego, a nie od gotowej odpowiedzi.

• Los czy wolny wybór? Χρησμός, wyrocznia, powiedziała Lajosowi, że jego μοῖρα to śmierć z ręki syna (711–713), a Apollo powiedział Edypowi, że zabije ojca i poślubi matkę (791–793). A jednak to Edyp ucieka z Koryntu, uderza w gniewie, δι᾽ ὀργῆς (807), i prowadzi poszukiwania. Na końcu mówi jedno i drugie: Apollo sprowadził te cierpienia, ale żadna inna ręka nie ugodziła jego oczu: ἀλλ᾽ ἐγὼ τλάμων (1329–1331). Badacze wciąż są podzieleni: Bernard Knox na przykład dowodził, że Edyp działa swobodnie.
• Zaufanie do wyroczni. Jokasta mówi, że żaden człowiek nie posiada sztuki wieszczenia (708–709). Przestraszony chór śpiewa ἔρρει δὲ τὰ θεῖα, religia zanika (910). Potem spełniają się wszystkie wyrocznie.
• Władza i podejrzliwość. Edypa nazywa się τύραννος (514, 925), a słowo to nie musi tu oznaczać okrutnego władcy: posłaniec używa go po prostu o królu. Dziś τύραννος to już tylko okrutny władca. Mimo to Edyp szybko widzi spisek przeciw swemu tronowi (535).
• Wzór Arystotelesa. Poetyka mówi, że najpiękniejsze rozpoznanie, ἀναγνώρισις, przychodzi razem z perypetią, περιπέτεια, „jak w Edypie” (1452a). Edyp upada nie przez występek, lecz przez jakąś ἁμαρτία (1453a), słowo, które może sugerować i błąd, i winę, a spór o nie trwa.

Data sztuki nie jest pewna. Tylko dwie sztuki Sofoklesa mają pewną datę wystawienia i ta do nich nie należy. Ponieważ zaczyna się od zarazy, wielu umieszcza ją wkrótce po zarazie, która dotknęła Ateny w 430 r. p.n.e. (Tukidydes 2.47), z datami od około 429 r. do połowy lat 420., ale to tylko wniosek. Starożytny uczony Dikajarch podaje, że przegrała z Filoklesem, a P. J. Finglass zauważa, że nie pomaga to w datowaniu. Arystoteles nazywa ją po prostu Οἰδίπους. Τύραννος uważa się zwykle za późniejszy dodatek, odróżniający ją od Edypa w Kolonie.

Zygmunt Freud odczytał tę historię po swojemu. W Objaśnianiu marzeń sennych (1899, z datą 1900) wykorzystał ją w teorii, według której mały chłopiec odczuwa pociąg do matki i widzi w ojcu rywala. Termin „kompleks Edypa” pojawia się po raz pierwszy w artykule z 1910 r. Krytycy odpowiadają, że dowodów na tę teorię jest mało, a esej Jeana-Pierre'a Vernanta z 1967 r. nosi tytuł „Edyp bez kompleksu”. Sama sztuka skłania do namysłu: Edyp nie ma pojęcia, kim są jego rodzice, i opuszcza Korynt właśnie po to, by uciec przed wyrocznią (794–797).