Tragjedia greke: struktura, konceptet dhe tre tragjikët

Fjala τραγῳδία shpjegohet zakonisht si “kënga e cjapit” (τράγος, cjap, dhe ᾠδή, këngë), por askush nuk e di pse: janë propozuar një cjap si çmim, një flijim cjapi dhe këngëtarë të veshur si satirë. Aristoteli (Poetika 1449a) thotë se tragjedia lindi nga prijësit e ditirambit, një këngë kori për Dionisin. Një traditë e mëvonshme, e ruajtur në Mermerin e Parosit, e quan Tespin poetin e parë tragjik, rreth vitit 534 p.e.s., por ky mbishkrim u gdhend rreth tre shekuj më vonë dhe përzien historinë me legjendën.

Në shekullin V, çdo vit zgjidheshin tre poetë për Dionisiet e Mëdha, dhe secili paraqiste një tetralogji: tri tragjedi dhe një dramë satirike. Subjektet vinin pothuajse gjithmonë nga miti, sidomos nga shtëpitë mbretërore të Tebës, Argosit dhe Trojës. Persët e Eskilit (472 p.e.s.), për humbjen e Kserksit, është e vetmja tragjedi e ruajtur për histori të afërt. U shkruan qindra tragjedi, por drama të plota kanë mbetur vetëm nga tre autorë, dhe tabloja jonë për gjithë zhanrin mbështetet tek ata.

Në Poetikë (1452b) Aristoteli rendit pjesët në të cilat ndahet çdo tragjedi. Skenat e folura të aktorëve alternohen me këngët e korit:

• πρόλογος (prologu): gjithçka para hyrjes së korit, shpesh një fjalim që paraqet situatën.
• πάροδος (parodi): kënga e parë e korit, që këndohet ndërsa hyn.
• ἐπεισόδιον (episodi): një skenë dialogu midis dy këngëve të korit, ku veprimi përparon.
• στάσιμον (stasimi): një këngë e korit midis episodeve, që shpesh reflekton mbi atë që sapo ndodhi.
• ἔξοδος (eksodi): e gjithë pjesa përmbyllëse, pas këngës së fundit të korit.

Ai shton edhe κομμός-in, një vajtim që e ndajnë kori dhe aktorët. Një dramë tipike ecën pra kështu: prolog, parod, disa episode të ndara me stasime, dhe eksod. Pjesët e folura janë kryesisht në trimetër jambik, një metër afër të folurit të përditshëm, ndërsa këngët e korit përdorin metra lirikë dhe këndoheshin e kërceheshin. Vdekjet e dhunshme zakonisht ndodhin larg syve të publikut dhe i tregon një lajmës, ἄγγελος, rrëfimi i gjatë i të cilit është një nga pjesët e qëndrueshme të zhanrit.

Përkufizimi i Aristotelit (Poetika 1449b) thotë se tragjedia është imitim, μίμησις, i një veprimi serioz dhe të plotë, që përmes mëshirës dhe frikës (δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου) kryen κάθαρσις-in e ndjenjave të tilla. Çfarë do të thotë këtu κάθαρσις është një nga pyetjet më të diskutuara të kritikës letrare: janë mbrojtur një “spastrim” mjekësor, një “pastrim” fetar dhe një “qartësim” intelektual, dhe Poetika e ruajtur nuk e shpjegon askund.

Subjekti më i mirë, thotë ai (1453a), tregon një njeri as jashtëzakonisht të virtytshëm as të keq, që bie nga lumturia në fatkeqësi jo nga ligësia, por për shkak të një ἁμαρτία, një gabimi, si Edipi. Çastet më të forta janë περιπέτεια, përmbysja e situatës, dhe ἀναγνώρισις, kalimi nga padija te dija (1452a): lajmësi nga Korinti vjen për ta gëzuar Edipin dhe, duke zbuluar se kush është ai, bën të kundërtën.

ὕβρις nuk është term i Poetikës; ajo u përket vetë dramave. Te Persët e Eskilit (v. 821) hija e Darit thotë se hybrisi, kur lulëzon, jep një kalli rrënimi (ἄτη). Leximi i çdo ἁμαρτία të heroit si ὕβρις krenare është një zakon i mëvonshëm që shumë studiues e hedhin poshtë. Pas gjithçkaje qëndron μοῖρα, pjesa që i caktohet secilit, dhe pyetja se sa i formësojnë njerëzit vetë fatin e tyre.

Eskili (rreth 525–456 p.e.s.) luftoi në Maratonë dhe, sipas traditës, në Salaminë. Aristoteli i atribuon shtimin e aktorit të dytë, që e bëri të mundur dialogun e vërtetë. Shkroi të paktën shtatëdhjetë drama; shtatë janë ruajtur me emrin e tij, megjithëse shumë studiues dyshojnë nëse Prometeu i lidhur është i tiji. Mes tyre është Oresteja e vitit 458 p.e.s., e vetmja trilogji e plotë që kemi.

Sofokliu (rreth 495–406 p.e.s.) fitoi për herë të parë në vitin 468 p.e.s. dhe më pas një numër të pashembullt çmimesh të para. Aristoteli thotë se ai futi aktorin e tretë, dhe tregohet se e caktoi korin në pesëmbëdhjetë anëtarë. Janë ruajtur shtatë drama të tij, mes tyre Antigona dhe Edipi mbret, shembulli i preferuar i Aristotelit.

Euripidi (rreth 485–406 p.e.s.; disa burime japin rreth 480) fitoi vetëm pesë herë, njëherë pas vdekjes, e megjithatë në antikitetin e vonë dramat e tij duket se viheshin në skenë më shpesh se ato të dy të tjerëve. Me emrin e tij kanë mbërritur nëntëmbëdhjetë drama, mes tyre Medea dhe Bakantet, megjithëse Resi ndoshta nuk është i tiji. Personazhet e tij argumentojnë, dyshojnë dhe ndonjëherë sillen keq, dhe në fund shpesh shfaqet një zot për të zgjidhur atë që njerëzit nuk mundën.