Η αρχαία ελληνική τραγωδία

Η λέξη τραγῳδία εξηγείται συνήθως ως «τραγούδι του τράγου» (τράγος και ᾠδή, δηλαδή τραγούδι), αλλά κανείς δεν ξέρει γιατί: έχουν προταθεί ένας τράγος ως έπαθλο, μια θυσία τράγου και τραγουδιστές ντυμένοι σάτυροι. Ο Αριστοτέλης (Ποιητική 1449a) λέει ότι η τραγωδία γεννήθηκε από τους εξάρχοντες του διθυράμβου, ενός χορικού τραγουδιού για τον Διόνυσο. Μια μεταγενέστερη παράδοση, που σώζεται στο Πάριο Χρονικό, ονομάζει τον Θέσπη πρώτο τραγικό ποιητή, γύρω στο 534 π.Χ., όμως η επιγραφή χαράχτηκε περίπου τρεις αιώνες αργότερα και ανακατεύει την ιστορία με τον θρύλο.

Τον 5ο αιώνα, κάθε χρόνο επιλέγονταν τρεις ποιητές για τα Μεγάλα Διονύσια, και ο καθένας παρουσίαζε μια τετραλογία: τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα. Οι υποθέσεις προέρχονταν σχεδόν πάντα από τον μύθο, κυρίως από τους βασιλικούς οίκους της Θήβας, του Άργους και της Τροίας. Οι Πέρσες του Αισχύλου (472 π.Χ.), για την ήττα του Ξέρξη, είναι η μόνη σωζόμενη τραγωδία με θέμα από την πρόσφατη ιστορία. Γράφτηκαν εκατοντάδες τραγωδίες, όμως ολόκληρα έργα σώζονται μόνο από τρεις ποιητές, και η εικόνα μας για όλο το είδος στηρίζεται σε αυτούς.

Στην Ποιητική 1452b ο Αριστοτέλης απαριθμεί τα μέρη στα οποία χωρίζεται κάθε τραγωδία. Σκηνές με λόγο για τους υποκριτές εναλλάσσονται με τραγούδια του χορού:

• πρόλογος: ό,τι προηγείται της εισόδου του χορού, συχνά ένας λόγος που εκθέτει την κατάσταση.
• πάροδος: το πρώτο τραγούδι του χορού, καθώς μπαίνει.
• ἐπεισόδιον (επεισόδιο): μια σκηνή διαλόγου ανάμεσα σε δύο χορικά, όπου προχωρά η δράση.
• στάσιμον (στάσιμο): ένα άσμα του χορού ανάμεσα στα επεισόδια, που συχνά σχολιάζει όσα μόλις συνέβησαν.
• ἔξοδος (έξοδος): ολόκληρο το τελικό μέρος, μετά το τελευταίο τραγούδι του χορού.

Προσθέτει και τον κομμό, έναν θρήνο που μοιράζονται ο χορός και οι υποκριτές. Ένα τυπικό έργο λοιπόν έχει πρόλογο, πάροδο, αρκετά επεισόδια που χωρίζονται με στάσιμα, και έξοδο. Τα μέρη με λόγο είναι κυρίως σε ιαμβικό τρίμετρο, ένα μέτρο κοντά στην καθημερινή ομιλία, ενώ τα χορικά έχουν λυρικά μέτρα και τραγουδιούνταν με χορό. Οι βίαιοι θάνατοι γίνονται συνήθως μακριά από τα μάτια των θεατών και τους αναγγέλλει ένας αγγελιοφόρος, ο ἄγγελος, που η μεγάλη του ρήση είναι ένα από τα σταθερά κομμάτια του είδους.

Ο ορισμός του Αριστοτέλη (Ποιητική 1449b) λέει ότι η τραγωδία είναι μίμηση, μίμησις, μιας σπουδαίας και ολοκληρωμένης πράξης, η οποία μέσω του ελέου και του φόβου (δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου) επιφέρει την κάθαρση τέτοιων παθημάτων. Τι σημαίνει εδώ η κάθαρσις είναι ένα από τα πιο συζητημένα ζητήματα της κριτικής: έχουν υποστηριχτεί η ιατρική «αποβολή», η θρησκευτική «εξαγνιστική κάθαρση» και η διανοητική «διασάφηση», και η σωζόμενη Ποιητική δεν το εξηγεί πουθενά.

Ο καλύτερος μύθος, λέει (1453a), δείχνει έναν άνθρωπο ούτε εξαιρετικά ενάρετο ούτε κακό, που πέφτει από την ευτυχία στη δυστυχία όχι από κακία αλλά εξαιτίας κάποιας ἁμαρτίας, δηλαδή ενός σφάλματος, όπως ο Οιδίπους. Οι πιο δυνατές του στιγμές είναι η περιπέτεια, η μεταστροφή της κατάστασης στο αντίθετο, και η ἀναγνώρισις, η μετάβαση από την άγνοια στη γνώση (1452a): ο αγγελιοφόρος από την Κόρινθο έρχεται να χαροποιήσει τον Οιδίποδα και, αποκαλύπτοντας ποιος είναι, κάνει το αντίθετο.

Η ὕβρις δεν είναι όρος της Ποιητικής· ανήκει στα ίδια τα έργα. Στους Πέρσες του Αισχύλου (821) το φάντασμα του Δαρείου λέει ότι η ύβρις, όταν ανθίσει, βγάζει στάχυ καταστροφής (ἄτη). Η ερμηνεία κάθε τραγικής ἁμαρτίας ως αλαζονικής ὕβρεως είναι μεταγενέστερη συνήθεια, που πολλοί μελετητές την απορρίπτουν. Πίσω από όλα στέκεται η μοῖρα, το μερίδιο που αναλογεί στον καθένα, και το ερώτημα πόσο διαμορφώνουν οι άνθρωποι τη δική τους τύχη.

Ο Αισχύλος (περ. 525–456 π.Χ.) πολέμησε στον Μαραθώνα και, κατά την παράδοση, στη Σαλαμίνα. Ο Αριστοτέλης του αποδίδει την προσθήκη δεύτερου υποκριτή, που έκανε δυνατό τον πραγματικό διάλογο. Έγραψε τουλάχιστον εβδομήντα έργα· επτά σώζονται με το όνομά του, αν και πολλοί μελετητές αμφιβάλλουν ότι ο Προμηθεύς Δεσμώτης είναι δικός του. Ανάμεσά τους είναι η Ορέστεια του 458 π.Χ., η μόνη πλήρης τριλογία που έχουμε.

Ο Σοφοκλής (περ. 495–406 π.Χ.) πήρε την πρώτη του νίκη το 468 π.Χ. και κέρδισε αργότερα πρωτοφανή αριθμό πρώτων βραβείων. Ο Αριστοτέλης λέει ότι εισήγαγε τον τρίτο υποκριτή, και λέγεται ότι όρισε τα μέλη του χορού σε δεκαπέντε. Σώζονται επτά έργα του, ανάμεσά τους η Αντιγόνη και ο Οιδίπους Τύραννος, το αγαπημένο παράδειγμα του Αριστοτέλη.

Ο Ευριπίδης (περ. 485–406 π.Χ.· κάποιες πηγές δίνουν περ. 480) κέρδισε μόνο πέντε νίκες, τη μία μετά τον θάνατό του, όμως τα έργα του φαίνεται ότι παίζονταν συχνότερα από των άλλων δύο στην ύστερη αρχαιότητα. Δεκαεννέα έργα σώζονται με το όνομά του, ανάμεσά τους η Μήδεια και οι Βάκχες, αν και ο Ρήσος μάλλον δεν είναι δικός του. Οι ήρωές του επιχειρηματολογούν, αμφιβάλλουν και κάποτε φέρονται άσχημα, και συχνά στο τέλος εμφανίζεται ένας θεός για να λύσει ό,τι δεν μπόρεσαν οι άνθρωποι.