Wyrocznia delficka i Pytia

Delfy to święte miejsce wysoko na zboczach góry Parnas, w środkowej Grecji. W starożytności było to najsłynniejsze μαντεῖον, czyli wyrocznia: miejsce, gdzie ludzie zadawali bogu pytania o przyszłość. Bogiem Delf był Apollo, bóg światła, muzyki i przepowiedni.

Grecy opowiadali mit o Delfach. Zeus chciał znaleźć środek świata. Wypuścił dwa orły, jednego na wschód, a drugiego na zachód. Oba orły spotkały się nad Delfami. Dlatego Grecy nazwali Delfy ὀμφαλός, pępkiem ziemi. Inny mit mówi, że ogromny wąż, Pyton, strzegł tego miejsca, aż Apollo zabił go swoimi strzałami. Dawna nazwa Delf brzmiała Πυθώ, Pytho, i od niej pochodzi imię kapłanki Apollina, Πυθία, czyli Pytii.

Archeolodzy odkryli, że w Delfach czczono bogów już od IX wieku p.n.e., a sanktuarium rozrosło się w VIII wieku p.n.e. Przybywały tu miasta z całego greckiego świata i budowały małe skarbczyki, aby przechowywać w nich swoje dary dla Apollina.

Pytia była kobietą z Delf. Ludzie wierzyli, że przez jej usta przemawia Apollo. Historyk Diodor opowiada, że dawniej była to młoda dziewczyna, ale później kobieta po pięćdziesiątce, ubrana jak młoda dziewczyna.

Odwiedzający przynosili dary i składali ofiarę, często z kozy. Pod świątynią znajdowało się małe pomieszczenie, ἄδυτον, czyli najświętsze miejsce świątyni. Wchodzić tam mogli tylko kapłani. Tam Pytia siedziała na τρίπους, czyli trójnogu: wysokim siedzisku na trzech nogach. Przekazywała odpowiedź boga, χρησμός. Większość zachowanych odpowiedzi jest napisana wierszem. Niektórzy starożytni autorzy piszą, że kapłani pomagali układać jej słowa, ale historycy wciąż spierają się, jak duża była ich rola.

Starożytni autorzy pisali też o szczelinie w ziemi, z której wydobywały się dziwne opary, wdychane przez Pytię. W 1927 roku francuscy geolodzy nie znaleźli takiej szczeliny. W 2001 roku nowe badania wykazały dwa uskoki w skale pod świątynią, a w pobliskim źródle gaz o słodkim zapachu, etylen. Czy to była tajemnica Pytii? Naukowcy i historycy wciąż nie są zgodni.

Odpowiedzi z Delf stały się sławne, bo często mogły znaczyć dwie rzeczy. Historyk Herodot opowiada dwie znane historie.

Krezus, bardzo bogaty król Lidii, chciał zaatakować Persów. Wysłał do Delf bogate dary i poprosił boga o radę. Odpowiedź brzmiała: jeśli Krezus zaatakuje Persów, zniszczy wielkie państwo. Krezus ucieszył się i zaatakował. Ale przegrał wojnę, a wielkie państwo, które zniszczył, było jego własne.

W 480 roku p.n.e. ogromna armia perska zbliżała się do Aten. Ateńczycy zapytali wyrocznię, co mają robić. Pytia powiedziała, że uratuje ich „drewniany mur”, i wspomniała o „boskiej Salaminie”. Czym był drewniany mur? Niektórzy starsi Ateńczycy uważali, że chodzi o ciernisty żywopłot, który dawniej otaczał Akropol. Ale Temistokles powiedział, że drewniany mur to flota, drewniane okręty. Ateńczycy mu zaufali i wygrali bitwę morską pod Salaminą.

Do dziś zachowało się około 615 wyroczni z Delf. Historycy uważają, że wiele z nich spisano dopiero po wydarzeniach, aby wyglądało na to, że wyrocznia zawsze miała rację.

W przedsionku świątyni Apollina odwiedzający mogli przeczytać krótkie mądre sentencje. Najsłynniejsza brzmiała γνῶθι σαυτόν, poznaj samego siebie. Inna to μηδὲν ἄγαν, nic ponad miarę. Podróżnik Pauzaniasz pisze, że Siedmiu Mędrców Grecji ofiarowało te sentencje Apollinowi. Ich przesłanie: pamiętaj, że jesteś człowiekiem, a nie bogiem, i znaj swoje granice.

Wyrocznia działała ponad tysiąc lat. Pisarz Plutarch, który żył około 100 roku n.e., przez wiele lat był kapłanem w Delfach. Świątynię, której ruiny oglądamy dziś, ukończono w latach 334–333 p.n.e. Później Cesarstwo Rzymskie stało się chrześcijańskie. Po ustawach cesarza Teodozjusza I przeciw dawnym religiom, pod koniec IV wieku n.e., świątynię opuszczono.

Znacznie później na ruinach stała wioska Kastri. W 1892 roku Francuska Szkoła Archeologiczna w Atenach rozpoczęła „Wielkie Wykopaliska” i sanktuarium znów ujrzało światło dzienne. Od 1987 roku Delfy są wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. A Grecy do dziś cytują „γνώθι σαυτόν”.