Delfy – pępek świata

Delfy leżą w środkowej Grecji, wysoko na stromych zboczach góry Parnas. Poniżej dolina pełna drzew oliwnych schodzi aż do morza. Tutaj starożytni Grecy zbudowali ἱερόν, czyli sanktuarium: święte miejsce, które należało do boga. Delfy należały do Apollina, boga światła i muzyki. Słynęły z wyroczni, ale były też gwarnym miejscem pełnym świątyń, posągów i darów.

Grecy wierzyli, że Delfy są ὀμφαλός, czyli pępkiem ziemi: jej samym środkiem. Okrągły kamień, trochę w kształcie jajka, oznaczał to miejsce. Podróżnik Pauzaniasz, który odwiedził Delfy w II wieku n.e., napisał, że kamień ten był z białego marmuru. Dodał, że także poeta Pindar nazywał Delfy środkiem ziemi.

Obok sanktuarium płynie źródło Kastalii, Κασταλία. Pauzaniasz pisze, że jego woda była słodka do picia i przyjemna do kąpieli. Stamtąd odwiedzający wchodzili Świętą Drogą, wybrukowaną drogą, która zakosami wspina się na wzgórze.

Wzdłuż Świętej Drogi stały małe budynki, które wyglądały jak maleńkie świątynie. Każdy z nich nazywa się θησαυρός, czyli skarbczyk. Greckie miasta budowały je, aby przechowywać cenne dary, które składały Apollinowi. Miasto, które wygrało bitwę, często przysyłało część łupów, czyli rzeczy zabranych wrogowi.

Najlepiej zachowanym budynkiem w Delfach jest Skarbczyk Ateńczyków. Jest zbudowany z białego marmuru z wyspy Paros. Pauzaniasz opowiada, że Ateńczycy zapłacili za niego łupami z bitwy pod Maratonem w 490 roku p.n.e., więc zbudowano go zapewne wkrótce po bitwie. Na kamiennej podstawie obok wciąż widać słowa: „Ateńczycy Apollinowi, od Medów, z bitwy pod Maratonem”. Medowie to Persowie. Niektórzy archeolodzy uważają jednak, że ze względu na styl rzeźb jest trochę starszy i pochodzi z około 500 roku p.n.e.

Mieszkańcy wyspy Sifnos byli bogaci dzięki swoim kopalniom. Około 530–525 roku p.n.e. zbudowali skarbczyk w całości z marmuru. Zamiast kolumn jego portyk podtrzymywały dwa posągi kobiet, a rzeźby pomalowano na niebiesko, czerwono, zielono i złoto.

W 479 roku p.n.e., po wojnach perskich, greckie miasta, które walczyły razem, ustawiły złoty trójnóg na brązowej kolumnie z trzech splecionych węży. Tę Kolumnę Wężową w 330 roku n.e. wywieziono do Konstantynopola. Wciąż stoi w Stambule, a w 2015 roku w Delfach ustawiono jej brązową kopię.

Na końcu Świętej Drogi stał ναός, czyli świątynia Apollina. Świątynia, którą widzimy dziś, nie jest pierwsza. Wcześniejszą świątynię ukończono w 510 roku p.n.e., ale trzęsienie ziemi zniszczyło ją w 373 roku p.n.e. Greckie miasta znów zebrały pieniądze i nową świątynię ukończono w latach 334–333 p.n.e. W jej wnętrzu Grecy przechowywali posąg boga i kamień omfalos. Dziś można zobaczyć jej wielką kamienną podstawę i kilka kolumn.

Powyżej świątyni znajduje się θέατρον, czyli teatr, z 35 rzędami kamiennych siedzeń. Mieścił około 4500 osób. Około 160 roku p.n.e. król Pergamonu Eumenes II zapłacił za prace budowlane w teatrze.

Jeszcze wyżej, blisko szczytu, jest στάδιον, czyli stadion. Jego bieżnia ma około 178 metrów długości, a jest to najlepiej zachowany starożytny stadion w Grecji. Tutaj sportowcy biegali podczas igrzysk pytyjskich, wielkich igrzysk w Delfach. Zwycięzcy nie dostawali pieniędzy: ich nagrodą był wieniec z liści laurowych.

Poniżej głównego sanktuarium, w miejscu zwanym Marmaria, stoi Tolos, okrągła marmurowa budowla z lat 380–370 p.n.e. Nikt nie wie na pewno, do czego służyła.

Po starożytności na ruinach wyrosła wieś o nazwie Kastri. W 1892 roku Francuska Szkoła Archeologiczna w Atenach rozpoczęła „Wielkie Wykopaliska”. Domy w Kastri wykupiono i zburzono, a mała kolejka wywoziła ziemię. Powoli skarbczyki, świątynia, teatr i stadion wyszły na światło dzienne.

W 1903 roku dla znalezisk otwarto μουσεῖον, czyli muzeum. Jego najsłynniejszym posągiem jest Woźnica, ἡνίοχος: młody mężczyzna z brązu, który powoził rydwanem. Władca Geli na Sycylii ofiarował go Apollinowi po wyścigu rydwanów na igrzyskach pytyjskich, prawdopodobnie w 478 lub 474 roku p.n.e. Brakuje mu tylko lewej ręki, a jego oczy z białej emalii i kamienia wciąż patrzą na zwiedzających. W muzeum można też zobaczyć omfalos wyrzeźbiony w kamieniu, pokryty wyrzeźbioną siatką, podobną do wełnianej siatki, która okrywała święty kamień. Kiedyś stał on na szczycie wysokiej kolumny z trzema tancerkami (330–325 p.n.e.).

W 1927 roku poeta Angelos Sikelianos i jego żona Eva Palmer zorganizowali tu pierwsze Święto Delfickie, ze starożytną sztuką. Od 1987 roku Delfy są wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. A woda ze źródła Kastalii wciąż płynie.