Draco en Solon: de eerste wetten van Athene

Stel je een stad voor waar maar een paar rijke families de regels kennen, en waar diezelfde families het recht hebben om ze uit te leggen. Zo ongeveer was Athene in de 7e eeuw v.Chr. De edelen, de εὐπατρίδαι, kenden het recht en zeiden wat het betekende. Gewone mensen konden het niet controleren.

Rond 621 v.Chr., toen Aristaichmos de hoogste magistraat van het jaar (ἄρχων) was, gaven de Atheners een man die Draco heette, Δράκων, de taak om wetten te maken. Voor het eerst werden de regels opgeschreven, en iedereen kon zich erop beroepen. Dat was een grote verandering: de wet bestond nu buiten het geheugen van de machtigen.

We weten heel weinig over deze wetten. Latere Grieken herinnerden ze zich om één ding, hun strengheid. Aristoteles schrijft in de Politica (1274b) dat er niets vermeldenswaards aan was, behalve de zware straffen.

De beroemde verhalen komen van Plutarchus, die eeuwen later schreef. In zijn Leven van Solon (17) staat op bijna elk vergrijp de dood: nietsnutten sterven, en ook wie groente of fruit steelt. De redenaar Demades grapte dat de wetten van Draco niet met inkt maar met bloed waren geschreven. Toen men Draco naar de reden vroeg, zou hij hebben geantwoord dat kleine vergrijpen de dood verdienden en dat hij voor grote niets zwaarders kon vinden.

Historici zijn voorzichtig. De Foundation of the Hellenic World noemt de dood voor alle misdaden overdreven, en denkt dat verlies van burgerrechten of verbanning waarschijnlijk vaker voorkwam. De enige wet die we echt kunnen lezen, gaat over doden, φόνος, en die is zorgvuldiger dan de legende: «ook als iemand iemand zonder opzet doodt, zal hij worden verbannen».

De Staatsinrichting van Athene (7.1) zegt dat deze wet in gebruik bleef toen de andere werden opgegeven; ze noemt de regels van Draco θεσμοί en die van Solon νόμοι. In 409/8 v.Chr. kopieerden de Atheners de wet op een stenen stèle voor de Koningsstoa. De beschadigde steen (EM 6602) staat in het Epigrafisch Museum in Athene, maar de uitgevers waarschuwen dat we niet kunnen weten hoeveel hij bewaart van Draco's eigen woorden.

De wetten van Draco brachten Athene geen rust. Volgens de Staatsinrichting van Athene, toegeschreven aan Aristoteles (hfst. 2), was het land in handen van weinigen. Arme boeren, de ἑκτήμοροι of «mensen van het zesde deel», bewerkten het land van de rijken voor een deel van de oogst, en leningen werden gedekt met het lichaam van de lener zelf. Wie niet kon betalen, kon met zijn kinderen worden opgepakt.

Rond 594/3 v.Chr. kozen de twee partijen Solon, een edelman met een middelgroot vermogen en dichter, als bemiddelaar en ἄρχων. Zijn eerste maatregel was de σεισάχθεια, van σείω «schudden» en ἄχθος «last». Schulden werden afgeschaft en lenen op de persoon werd verboden (6.1). In een gedicht dat de tekst citeert (12.4), zegt Solon dat hij de grensstenen, ὅροι, uit de Zwarte Aarde trok, eens een slavin en nu vrij, en dat hij mensen terughaalde die in het buitenland verkocht waren, van wie sommigen geen Attisch meer spraken.

De details zijn onzeker. Plutarchus (15) meldt dat Androtion aan een loutere verlaging van de rente dacht, terwijl de meeste schrijvers van volledige kwijtschelding spraken. Moderne historici discussiëren nog over wie de ἑκτήμοροι waren, welk deel ze betaalden en wat de ὅροι markeerden, en N. G. L. Hammond verdedigde een tweede opdracht in 592/1 v.Chr. voor de bredere wetten.

De tekst zegt dat Solon vier klassen behield, gemeten naar de jaaropbrengst van het land: πεντακοσιομέδιμνοι, ἱππεῖς, ζευγῖται en θῆτες. De ambten gingen naar de bovenste drie, naar rijkdom. De θῆτες, de loonarbeiders, mochten alleen in de volksvergadering en de rechtbanken zitten. De tekst schrijft hem ook een raad toe, een βουλή, van 400 leden (8.4). Ze noemt drie maatregelen als zijn democratischste: geen leningen op de persoon, het recht van iedereen om gerechtigheid te vragen voor een slachtoffer, en beroep bij de rechtbank, ἡ εἰς τὸ δικαστήριον ἔφεσις (9.1).

Zijn wetten werden op de κύρβεις geschreven en in de Koningsstoa opgesteld. De tekst zegt dat ze voor honderd jaar waren vastgelegd (7.2), Herodotus zegt tien (1.29). Solon verliet Athene toen voor tien jaar, om niet onder druk te staan ze te veranderen. Geen van beide partijen was tevreden: de armen hoopten op verdeling van het land, de edelen op de oude orde (11.2).

De ruzies gingen door. In het tweeëndertigste jaar na zijn wetten bezette Peisistratos de Akropolis (14.1). Athene werd pas een democratie na Kleisthenes, in 508 v.Chr. Maar de woorden blijven: Grieken doen nog hun θητεία, een woord dat verwant is aan θῆτες, en hun parlement is de Βουλή.