Niewolnictwo w starożytnej Grecji

W starożytnej Grecji niewolnik, δοῦλος, był człowiekiem, który należał do innego człowieka. Niewolnik nie dostawał zapłaty, nie wybierał, gdzie mieszka, i można go było kupić, sprzedać, wynająć albo podarować, jak zwierzę lub narzędzie. Właściciel nazywał się δεσπότης, pan.

Niewolnicy byli wszędzie. W domach gotowali, sprzątali i opiekowali się dziećmi. Pracowali na polach, w warsztatach i na budowach, a niektórzy należeli do samego miasta i pomagali pilnować porządku. Najcięższa praca czekała w kopalniach srebra w Laurion, na południe od Aten, gdzie wielu niewolników umierało.

Większość Greków uważała niewolnictwo za coś normalnego. Każdy wolny człowiek, obywatel czy cudzoziemiec, mógł mieć niewolników. To jedna z najtrudniejszych prawd o starożytnej Grecji: demokracja ateńska, która dała władzę ludowi, powstała w społeczeństwie, w którym człowiek mógł być czyjąś własnością.

Niektórzy niewolnicy rodzili się z matek niewolnic. O wiele więcej było jeńców. Gdy miasto zostało zdobyte na wojnie, zwycięzcy często sprzedawali jego mieszkańców. W 416 r. p.n.e., po kapitulacji wyspy Melos, Ateńczycy zabili dorosłych mężczyzn, a kobiety i dzieci sprzedali w niewolę (Tukidydes 5.116). Sprzedany w ten sposób jeniec wojenny nazywał się ἀνδράποδον. Ludzi porywali też piraci, a niechciane niemowlęta, porzucone na pewną śmierć, mogły zostać znalezione i wychowane na niewolników.

W Atenach prawo Solona z początku VI wieku p.n.e. zakazało pożyczek pod zastaw własnej osoby, więc Ateńczyk nie mógł już popaść w niewolę za długi (Ustrój polityczny Aten 6.1). Dlatego niewolnicy pochodzili zwykle z innych stron. Sprzedawano ich na comiesięcznych targach, na agorze i w okręgu górniczym koło Sunion. Inskrypcja z Attyki z końca V wieku p.n.e. podaje ceny 70 drachm za dziecko i 200 za dorosłego mężczyznę.

Najgorszym losem były kopalnie. Bogaty Ateńczyk Nikiasz miał kiedyś tysiąc ludzi w kopalniach i wynajmował ich przedsiębiorcy za jednego obola dziennie od osoby (Ksenofont, O dochodach 4.14).

Sparta miała inny system. Jej ziemię uprawiali heloci, εἵλωτες. Według Tukidydesa większość z nich pochodziła od dawnych Messeńczyków, greckiego ludu, który Spartanie podbili i zniewolili we wcześniejszej wojnie (1.101). Heloci nie byli więc pojedynczymi ludźmi kupowanymi po kolei na targu, lecz całym podbitym ludem, znacznie liczniejszym od swoich panów. W bitwie pod Platejami w 479 r. p.n.e., jak pisze Herodot, 5000 Spartiatom towarzyszyło 35 000 lekkozbrojnych helotów, po siedmiu na każdego (9.28).

Spartanie żyli w strachu przed powstaniem helotów. Po wielkim trzęsieniu ziemi wielu helotów rzeczywiście się zbuntowało i broniło się na górze Itome (Tukidydes 1.101). Tukidydes opowiada też mrożącą krew w żyłach historię, którą przywołuje w relacji o 424 r. p.n.e.; jej dokładna data nie jest znana. Spartanie wezwali helotów, którzy najdzielniej walczyli za Spartę, by się zgłosili i otrzymali wolność. Wybrano około dwóch tysięcy; w wieńcach obeszli świątynie, ale wkrótce potem zniknęli i nikt się nie dowiedział, jak zginął każdy z nich (4.80). Polityką Sparty, mówi Tukidydes, zawsze kierowała potrzeba zabezpieczenia się przed helotami.

Ilu niewolników żyło w Atenach? Nikt nie wie dokładnie. Pisarz Atenajos przytacza spis przeprowadzony za Demetriusza z Faleronu pod koniec IV wieku p.n.e.: 21 000 Ateńczyków, 10 000 metojków i 400 000 niewolników. Historycy wątpią w liczbę niewolników i spierają się, co ten spis naprawdę mierzył. Pewne jest, że było ich wielu: gdy Spartanie zajęli Dekeleję w Attyce w 413 r. p.n.e., uciekło ponad dwadzieścia tysięcy niewolników, w dużej części rzemieślników (Tukidydes 7.27).

Niewolnicy nie mieli prawie żadnych praw. Pan nie mógł zabić swojego niewolnika, ale prawo nie zabraniało mu go bić, a w ateńskich sądach zeznanie niewolnika liczyło się tylko wtedy, gdy złożył je na torturach, choć historycy spierają się, jak często naprawdę do tego dochodziło. Pan mógł wyzwolić niewolnika, który stawał się wtedy ἀπελεύθερος, wyzwoleńcem. Wyzwoleniec nie zostawał jednak obywatelem: tak jak cudzoziemcy mieszkający w mieście, płacił podatek metojków.

Niewielu Greków kwestionowało niewolnictwo. Arystoteles nazwał niewolnika „κτῆμά τι ἔμψυχον”, „ożywioną własnością” (Polityka 1253b), i twierdził, że niektórzy ludzie są niewolnikami z natury. Przytacza jednak także zdanie innych, że niewola jest sprzeczna z naturą, opiera się tylko na przemocy, a więc jest niesprawiedliwa. Do nielicznych krytyków należeli tragik Eurypides, mówca Alkidamas i komediopisarz Filemon.