Ateński Związek Morski i imperium ateńskie

Po zwycięstwach z lat 480–479 p.n.e. wojna z Persją toczyła się dalej na morzu. W 478 r. Spartanin Pauzaniasz poprowadził grecką flotę do Bizancjum, ale swoim zachowaniem zraził do siebie sojuszników. Tukidydes (1.95–96) mówi, że dobrowolnie przekazali przywództwo, ἡγεμονία, Atenom, a Sparta z niego zrezygnowała, obawiając się, że także inni dowódcy ulegną zepsuciu.

„Związek Delijski” to nazwa nowożytna. Tukidydes mówi po prostu o Ateńczykach i ich sojusznikach, ξύμμαχοι, jak zapisuje słowo σύμμαχοι. Arystotelesowski Ustrój polityczny Aten (23.4–5) podaje, że Arystydes ustalił pierwsze wpłaty za archontatu Timostenesa i że przysiągł Jonom mieć tych samych przyjaciół i wrogów, a na potwierdzenie przysięgi zatopiono w morzu bryły żelaza. W tym przekazie przysięga nie wymienia Persji. Tukidydes nazywa pustoszenie ziem króla perskiego słowem πρόσχημα, deklarowanym celem albo pretekstem, a to słowo pozostawia otwartą kwestię prawdziwych zamiarów Aten.

Kluczowy jest fragment Tukidydes 1.96. Ateny ustaliły, które miasta dadzą okręty, a które pieniądze. Nowy ateński urząd, Ἑλληνοταμίαι, „skarbnicy Greków”, przyjmował φόρος: „tak bowiem nazwano przynoszenie pieniędzy” (οὕτω γὰρ ὠνομάσθη τῶν χρημάτων ἡ φορά). Pierwszy wymiar wyniósł 460 talentów, choć badacze spierają się, co obejmowała ta suma. Wspólny skarbiec, ταμιεῖον, był na Delos, a zgromadzenia, ξύνοδοι, odbywały się w sanktuarium. Historycy piszą zwykle „trybut”, choć Thomas Martin uważa, że „składki” są bliższe językowi urzędowemu, o ile pamiętamy, że wpłaty były przymusowe i stałe.

Tukidydes (1.99) za dalszy bieg rzeczy wini sojuszników. Aby uniknąć służby daleko od domu, większość zgodziła się płacić zamiast wysyłać okręty. Flota ateńska rosła za ich pieniądze, a oni tracili doświadczenie wojenne. Na początku wojny peloponeskiej okręty dawały już tylko Chios i Lesbos, a Perykles mógł liczyć średnio na 600 talentów rocznie (Tukidydes 2.13).

Tukidydes (1.97) mówi, że początkowo sojusznicy byli αὐτόνομοι. Potem Naksos odpadł i został zmuszony do powrotu oblężeniem, „pierwsze miasto sojusznicze ujarzmione wbrew przyjętym zasadom” (1.98). Nie podaje roku; współczesne szacunki wahają się od około 470 do około 467 r. p.n.e. Tazos zbuntował się około 465 r. z powodu swoich targów na lądzie i kopalni, a w trzecim roku oblężenia oddał mury, okręty i kopalnię (1.100–101). Główne przyczyny buntów, ἀποστάσεις, to niezapłacony trybut, brakujące okręty i odmowa służby (1.99).

Po ciężkiej klęsce w Egipcie skarbiec przeszedł do Aten. Zwykła data to 454/3 r. p.n.e., kiedy zaczynają się wykute listy, choć przeniesienie mogło nastąpić wcześniej, a opowieść Tukidydesa o tych latach (1.96–118) nigdy o nim nie wspomina. Powodem było albo bezpieczeństwo przed Persją, albo kontrola nad sojusznikami: Plutarch (Perykles 12) notuje oba poglądy. Przekazuje też za Teofrastem, że przeniesienie zaproponowali Samijczycy, a Arystydes nazwał je niesprawiedliwym, lecz korzystnym (Arystydes 25); tę historię trudno pogodzić z 454 r., jeśli Arystydes zmarł około 465 r., jak datuje go Martin.

Późniejsze bunty karano surowiej: Samos (441–439 p.n.e.) po dziewięciomiesięcznym oblężeniu stracił mury i okręty oraz dał zakładników (1.117), a Mitylena (428–427) straciła ziemię i ponad tysiąc mężczyzn (3.50). Przemoc sięgnęła też poza sojusz: Melos, które odmawiało posłuszeństwa Atenom i pozostawało neutralne (5.84), zostało oblężone, a w 416 r. jego mężczyzn zabito, a kobiety i dzieci zamieniono w niewolników (5.116).

Inskrypcje dają to, czego nie daje Tukidydes. Tak zwane listy trybutu nie zapisują właściwie całego trybutu, a tylko jego sześćdziesiątą część, jedną minę od talentu, oddawaną Atenie. „Pierwszy kamień”, wysoki na 3,8 metra, dziś w 184 fragmentach, obejmuje lata od 454/3 do 440/39 p.n.e. Tazos na przykład płacił 3 talenty do 448/7 r., a 30 od 443 r.; nie wiadomo, czy ma to związek z jego dawnym buntem. Zwykle uważa się, że te sześćdziesiąte części pomogły opłacić budowle Peryklesa, a krytycy u Plutarcha skarżą się, że pieniądze sojuszników „złocą” miasto. Dekrety pokazują ściślejszą kontrolę: dekret Kleiniasa (425/4 r. p.n.e. lub nieco później) nakazuje zapieczętowane tabliczki przy każdej wpłacie, a inny narzucił ateńskie monety, wagi i miary, choć jego data jest niepewna. W 413 r., mówi Tukidydes (7.28), Ateny zamiast trybutu wprowadziły pięcioprocentową opłatę od handlu morskiego.

Ateńczycy u Tukidydesa mówią o tym otwarcie. Ich motywami były „strach, potem honor, później korzyść” (1.75), a jego Perykles mówi im, że sprawują swoje panowanie, ἀρχή, „jak tyranię” (2.63). Gdy Ateny skapitulowały w 404 r., Sparta zostawiła im dwanaście okrętów (Ksenofont, Historia grecka 2.2.20), a sojusz tego nie przetrwał.