Bizancjum: grecka kolonia, która stała się Konstantynopolem i Stambułem

W VII wieku p.n.e. Grecy z miasta Megara popłynęli na wschód. Zbudowali nowe miasto nad wąską cieśniną między Europą a Azją. Ta cieśnina to Βόσπορος (Bosfor). Miasto nazywało się Βυζάντιον (Bizancjum) i leżało po stronie europejskiej. Na początku było małe. Miasto założone przez Greków daleko od domu było ἀποικία (apoikia), czyli kolonią.

Późniejsi autorzy piszą, że przywódcą był człowiek o imieniu Byzas. Nie możemy mieć pewności, że naprawdę istniał. Książki podają też nieco inne daty, często około 660 roku p.n.e. Co do Megary jesteśmy jednak dość pewni, ponieważ Bizancjum używało tych samych nazw co Megara dla miesięcy i urzędów publicznych.

Rzymski pisarz Tacyt opowiada pewną historię. Grecy zapytali wyrocznię Apollina, gdzie zbudować miasto. Odpowiedź brzmiała: naprzeciw krainy niewidomych. Po drugiej stronie wody leżał Chalcedon, greckie miasto, które już istniało. Jego mieszkańcy przybyli pierwsi, a jednak wybrali gorsze miejsce. Musieli więc być τυφλοί (niewidomi)! Herodot opowiada to inaczej. U niego żart ten powiedział perski wódz Megabazos, gdy usłyszał, że Chalcedon jest o siedemnaście lat starszy.

Dlaczego to miejsce było tak dobre? Grecki geograf Strabon opisuje długą zatokę przy murach, w kształcie jeleniego rogu. Nazywa ją τὸ Κέρας, Róg; dziś mówimy Złoty Róg. Prąd wpychał do niej ławice πηλαμύς, czyli gatunku małego tuńczyka. Było ich tak dużo, że łapano je rękami. We współczesnej grece ta ryba to παλαμίδα.

Ryby nie były jedynym bogactwem. Każdy statek płynący na Morze Czarne lub wracający stamtąd musiał minąć Bizancjum. Grecki historyk Polibiusz napisał, że żaden kupiec nie mógł wpłynąć ani wypłynąć wbrew woli miasta. Znad Morza Czarnego przywożono bydło, niewolników, miód, wosk i soloną rybę. W przeciwną stronę płynęły oliwa i wino. Zboże wożono w obie strony, a Ateny bardzo go potrzebowały.

Dlatego silniejsze państwa chciały mieć to miasto. Około 513 roku p.n.e. znalazło się pod władzą Persów. Po wojnach perskich weszło do związku pod wodzą Aten. W 340 roku p.n.e. oblegał je Filip II Macedoński, ale musiał się wycofać. W 220 roku p.n.e., gdy Bizancjum kazało płacić przepływającym statkom, wyspa Rodos rozpoczęła wojnę i Bizancjum ustąpiło.

W 324 roku n.e. Konstantyn został jedynym władcą cesarstwa rzymskiego. Chciał mieć nową stolicę na wschodzie i wybrał Bizancjum. Bardzo je powiększył, a w 330 roku stało się ono stolicą. Jego nowa nazwa brzmiała Κωνσταντινούπολις (Konstantynopol), miasto Konstantyna. Pozostało stolicą przez ponad tysiąc lat. W 1453 roku zdobyli je Osmanowie i stało się stolicą imperium osmańskiego.

Nazwa Stambuł przyjmowała się powoli. Niektóre książki podają, że miasto zmieniło nazwę w 1453 roku, ale Osmanowie wciąż pisali w dokumentach urzędowych takie nazwy jak Kostantiniyye. Za datę oficjalnej nazwy uważa się zwykle rok 1930, gdy turecka poczta przestała przyjmować listy adresowane do Konstantynopola. Wielu badaczy uważa, że pochodzi ona od greckich słów „do Miasta”, εἰς τὴν Πόλιν, choć inni uważają, że pochodzi ona wprost od greckiej nazwy Κωνσταντινούπολις. Tak oto grecka kolonia dała miastu pierwszą nazwę, a może także ostatnią.