Byzantion: de Griekse kolonie die Constantinopel en Istanbul werd

In de 7e eeuw v.Chr. voeren Grieken uit de stad Megara naar het oosten. Ze bouwden een nieuwe stad aan een smalle zeestraat tussen Europa en Azië. Die zeestraat is de Βόσπορος (Bosporus). De stad was Βυζάντιον (Byzantion), aan de Europese kant. In het begin was ze klein. Een stad die Grieken ver van huis stichtten, was een ἀποικία (apoikia), een kolonie.

Latere schrijvers zeggen dat de leider een man was die Byzas heette. We weten niet zeker of hij echt bestaan heeft. Boeken geven ook iets andere jaartallen, vaak rond 660 v.Chr. Over Megara zijn we wel vrij zeker, want Byzantion gebruikte voor zijn maanden en openbare instellingen dezelfde namen als Megara.

De Romeinse schrijver Tacitus vertelt een verhaal. De Grieken vroegen aan het orakel van Apollo waar ze hun stad moesten bouwen. Het antwoord was: tegenover het land van de blinden. Aan de overkant van het water lag Chalcedon, een Griekse stad die er al was. De inwoners waren er eerder, maar ze hadden toch de slechtere plek gekozen. Dus moesten ze wel τυφλοί (blind) zijn! Herodotus vertelt het anders. Bij hem maakte een Perzische generaal, Megabazus, deze grap, toen hij hoorde dat Chalcedon zeventien jaar ouder was.

Waarom was de plek zo goed? De Griekse aardrijkskundige Strabo beschrijft een lange baai naast de muren, in de vorm van een hertengewei. Hij noemt die τὸ Κέρας, de Hoorn; nu zeggen we de Gouden Hoorn. De stroming dreef scholen πηλαμύς naar binnen, een soort kleine tonijn. Het waren er zoveel dat je ze met de hand kon vangen. In het Grieks van nu is deze vis de παλαμίδα.

Vis was niet de enige rijkdom. Elk schip dat naar de Zwarte Zee ging of daarvandaan kwam, moest langs Byzantion. De Griekse geschiedschrijver Polybius schreef dat geen koopman tegen de wil van de stad in of uit kon varen. Van de Zwarte Zee kwamen vee, slaven, honing, was en gezouten vis. De andere kant op gingen olijfolie en wijn. Graan ging beide kanten op, en Athene had het hard nodig.

Daarom wilden sterkere machten deze stad hebben. Rond 513 v.Chr. kwam ze onder Perzisch bestuur. Na de Perzische Oorlogen sloot ze zich aan bij het verbond onder leiding van Athene. In 340 v.Chr. belegerde Filips II van Macedonië de stad, maar hij moest terugtrekken. Toen Byzantion in 220 v.Chr. geld vroeg aan passerende schepen, begon het eiland Rhodos een oorlog, en Byzantion gaf toe.

In 324 n.Chr. werd Constantijn de enige heerser van het Romeinse Rijk. Hij wilde een nieuwe hoofdstad in het oosten en koos Byzantion. Hij maakte de stad veel groter, en in 330 werd ze de hoofdstad. De nieuwe naam was Κωνσταντινούπολις (Constantinopel), de stad van Constantijn. Ze bleef meer dan duizend jaar een hoofdstad. In 1453 veroverden de Ottomanen de stad, en ze werd de hoofdstad van het Ottomaanse Rijk.

De naam Istanbul raakte langzaam ingeburgerd. Sommige boeken zeggen dat de stad in 1453 een nieuwe naam kreeg, maar de Ottomanen schreven in officiële stukken nog namen als Kostantiniyye. Als datum voor de officiële naam geldt meestal 1930, toen de Turkse post geen brieven aan ‘Constantinopel’ meer aannam. Veel onderzoekers denken dat die komt van de Griekse woorden voor ‘naar de Stad’, εἰς τὴν Πόλιν, al denken anderen dat die rechtstreeks van de Griekse naam Κωνσταντινούπολις komt. Zo gaf een Griekse kolonie de stad haar eerste naam, en misschien ook de laatste.