Filip II i wzrost potęgi Macedonii

Macedonia, Μακεδονία, była królestwem na północ od greckich miast-państw. Około 360/359 r. p.n.e. znalazła się w wielkim niebezpieczeństwie. Król Perdikkas zginął w walce z Ilirami, a razem z nim ponad 4000 Macedończyków (Diodor 16.2). Sąsiedzi łupili kraj, a dwóch rywali chciało tronu. Władzę objął młodszy brat króla, Filip. Współczesny serwis informacyjny Livius datuje jego narodziny na 382 r. p.n.e., miał więc około 22 lat, i podaje, że zaczął jako regent młodego bratanka.

Jako chłopiec Filip mieszkał w Tebach jako zakładnik, czyli osoba zatrzymana po to, by przestrzegano traktatu. Diodor mówi, że przebywał u ojca wodza Epaminondasa; inna tradycja wymienia Tebańczyka Pammenesa. Historycy często przypuszczają, że nauczył się tam wiele o wojnie, ale to rozsądny domysł, a nie coś, czego można dowieść.

Filip nie walczył ze wszystkimi wrogami naraz. Niektórym zapłacił, żeby siedzieli spokojnie, na razie zrezygnował z Amfipolis i ćwiczył swoich ludzi (Diodor 16.3). Potem pokonał Pajonów i Ilirów (16.4).

Diodor (16.3) mówi, że Filip stale prowadził ćwiczenia i jako pierwszy zorganizował falangę macedońską, φάλαγξ, zwarty blok piechoty. Broń, którą się z nią łączy, to σάρισα, długa pika. Diodor nie wymienia jej w tym fragmencie. Polibiusz (18.29), piszący znacznie później, podaje w praktyce czternaście łokci, a jeden współczesny tekst 18–20 stóp, czyli około sześciu metrów. Historycy wciąż dyskutują o jej długości i o tym, jak wcześnie nosili ją ludzie Filipa.

Za to wszystko płaciły pieniądze. W 357 r. p.n.e. Filip zdobył Amfipolis. Potem przejął Krenides, Κρηνίδες, nazwał je od swego imienia Filippi, Φίλιπποι, i rozwinął tamtejsze kopalnie złota; współczesne teksty datują to na około 357–356 r. p.n.e. Diodor (16.8) mówi, że kopalnie przynosiły ponad 1000 talentów. Złota moneta nazwana jego imieniem, Φιλίππειον, opłacała najemników i łapówki. Diodor (16.53) dodaje, że Filip lubił mówić, iż jego królestwo powiększyło złoto, o wiele bardziej niż oręż.

Małżeństwo było kolejnym narzędziem. Około 357 r. p.n.e. poślubił Olimpias, księżniczkę Molossów i przyszłą matkę Aleksandra, choć wcześniej poślubił już Iliryjkę Audatę i Filę (Atenajos 13.557). Wojna też miała swoją cenę: podczas oblężenia, πολιορκία, Metony strzała pozbawiła go oka (Diodor 16.34).

W 348 r. p.n.e. Filip zdobył Olint, przekupując jego urzędników, złupił miasto i sprzedał mieszkańców w niewolę (Diodor 16.53). W 346 r. p.n.e. Ateny zawarły z nim pokój, pokój Filokratesa. W tym samym czasie zakończyła się wojna fokijska, a Filip otrzymał dwa głosy Fokijczyków w radzie amfiktionów, która opiekowała się Delfami (16.59–60).

W Atenach mówca, ῥήτωρ, Demostenes przez lata przemawiał przeciw niemu. Jego Pierwsza filipika (351 r. p.n.e.) pyta Ateńczyków, jaka wiadomość mogłaby być bardziej zdumiewająca niż ta, że Macedończyk ich pokonuje i układa sprawy Grecji (4.10). Trzecia (341 r. p.n.e.) mówi, że Filip nie jest Grekiem ani nawet barbarzyńcą z godnego miejsca, lecz «ὀλέθρου Μακεδόνος», macedońską zarazą (9.31).

To atak, a nie neutralny opis. Herodot (5.22) mówi, że macedoński dom królewski był grecki i że sędziowie w Olimpii to uznali, a Plutarch (Aleksander 3) opowiada, że koń wyścigowy Filipa zwyciężył na igrzyskach olimpijskich. Nie wszyscy Ateńczycy zgadzali się też z Demostenesem: Isokrates wzywał samego Filipa, by zjednoczył Greków przeciw Persji (5.16).

Filip nagle zajął Elateję, a Demostenes przekonał Ateny, by szukały sojuszu, συμμαχία, z Tebami (Diodor 16.84–85). Armie spotkały się pod Cheroneą w sierpniu 338 r. p.n.e. Diodor przypisuje Filipowi ponad 30 000 piechoty i co najmniej 2000 jazdy i mówi, że Aleksander, mający wtedy około osiemnastu lat, pierwszy przełamał linię wroga. Plutarch (Aleksander 9) podaje, że podobno pierwszy przełamał Święty Zastęp Tebańczyków. Poliajnos opisuje natomiast udawany odwrót, dlatego współcześni autorzy próbują połączyć te relacje. Ponad 1000 Ateńczyków zginęło, a co najmniej 2000 dostało się do niewoli (16.86). Podróżnik Pauzaniasz (9.40.10) widział wspólny grób Tebańczyków z lwem na szczycie; lew został odrestaurowany.

Filip uwolnił ateńskich jeńców bez okupu, ale umieścił garnizon w Tebach (16.87). Na zjeździe w Koryncie Grecy wybrali go wodzem wojny przeciw Persji (16.89). Potem, w 336 r. p.n.e., podczas uroczystości weselnych w Ajgaj, jego ochroniarz, który także nazywał się Pauzaniasz, zasztyletował go w teatrze (16.92–94). Diodor opowiada o osobistej zemście; Plutarch (Aleksander 10) podaje, że największa wina spadła na Olimpias, a część na Aleksandra.

W 1977 r. Manolis Andronikos znalazł bogaty grób w Werginie, starożytnym Ajgaj, i przypisał go Filipowi. Inni proponowali jego syna Arridajosa, a spór trwa.