Bizanti: kolonia greke që u bë Kostandinopojë dhe Stamboll

Në shekullin VII p.e.s., grekë nga qyteti i Megarës lundruan drejt lindjes. Ndërtuan një qytet të ri buzë një ngushtice deti midis Evropës dhe Azisë. Kjo ngushticë është Βόσπορος (Bosfori). Qyteti ishte Βυζάντιον (Bizanti), në anën evropiane. Në fillim ishte i vogël. Një qytet i themeluar nga grekët larg vendit të tyre ishte një ἀποικία (apoikia), një koloni.

Autorë të mëvonshëm thonë se prijësi ishte një burrë i quajtur Bizas. Nuk mund të jemi të sigurt se ka ekzistuar vërtet. Librat japin edhe data pak të ndryshme, shpesh rreth vitit 660 p.e.s. Për Megarën, megjithatë, jemi mjaft të sigurt, sepse Bizanti përdorte të njëjtat emra si Megara për muajt dhe institucionet publike.

Shkrimtari romak Tacit tregon një histori. Grekët e pyetën orakullin e Apollonit se ku ta ndërtonin qytetin. Përgjigjja ishte: përballë vendit të të verbërve. Në anën tjetër të ujit ishte Kalkedoni, një qytet grek që ekzistonte tashmë. Banorët e tij kishin ardhur të parët, por kishin zgjedhur vendin më të keq. Pra, duhej të ishin τυφλοί (të verbër)! Herodoti e tregon ndryshe. Sipas tij, këtë shaka e bëri një gjeneral persian, Megabazi, kur dëgjoi se Kalkedoni ishte shtatëmbëdhjetë vjet më i vjetër.

Pse ishte kaq i mirë vendi? Gjeografi grek Straboni përshkruan një gji të gjatë pranë mureve, në formë briri dreri. E quan τὸ Κέρας, Briri; sot themi Briri i Artë. Rryma shtynte brenda tufa me πηλαμύς, një lloj toni të vogël. Ishin aq shumë, sa njerëzit i kapnin me dorë. Në greqishten e sotme ky peshk është παλαμίδα.

Peshqit nuk ishin pasuria e vetme. Çdo anije që shkonte drejt Detit të Zi ose kthehej prej andej duhej të kalonte pranë Bizantit. Historiani grek Polibi shkroi se asnjë tregtar nuk mund të hynte ose të dilte kundër vullnetit të qytetit. Nga Deti i Zi vinin bagëti, skllevër, mjaltë, dyllë dhe peshk i kripur. Në drejtimin tjetër shkonin vaj ulliri dhe verë. Drithi lëvizte në të dyja drejtimet, dhe Athinës i duhej shumë.

Prandaj fuqi më të forta e donin këtë qytet. Rreth vitit 513 p.e.s. ra nën sundimin persian. Pas luftërave persiane hyri në lidhjen e udhëhequr nga Athina. Në vitin 340 p.e.s. Filipi II i Maqedonisë e rrethoi, por u detyrua të tërhiqej. Në vitin 220 p.e.s., kur Bizanti nisi të merrte para nga anijet që kalonin, ishulli i Rodit i shpalli luftë, dhe Bizanti u tërhoq.

Në vitin 324 të e.s., Kostandini u bë sundimtari i vetëm i Perandorisë Romake. Donte një kryeqytet të ri në lindje dhe zgjodhi Bizantin. E zmadhoi shumë, dhe në vitin 330 u bë kryeqytet. Emri i ri ishte Κωνσταντινούπολις (Kostandinopojë), qyteti i Kostandinit. Mbeti kryeqytet për më shumë se një mijë vjet. Në vitin 1453 e morën osmanët, dhe u bë kryeqyteti i Perandorisë Osmane.

Emri Stamboll u përhap ngadalë. Disa libra thonë se qyteti ndërroi emër në vitin 1453, por osmanët shkruanin ende emra si Kostantiniyye në dokumentet zyrtare. Si datë e emrit zyrtar jepet zakonisht viti 1930, kur posta turke nuk pranoi më letra për Kostandinopojën. Shumë studiues mendojnë se vjen nga fjalët greke për «drejt Qytetit», εἰς τὴν Πόλιν, megjithëse të tjerë mendojnë se vjen drejtpërdrejt nga emri grek Κωνσταντινούπολις. Kështu, një koloni greke i dha qytetit emrin e parë, dhe ndoshta edhe të fundit.