Byzantion: Konstantinopolis ve İstanbul'a dönüşen antik Yunan kolonisi

MÖ 7. yüzyılda Megara kentinden Yunanlar doğuya doğru yelken açtı. Avrupa ile Asya arasındaki dar bir deniz yolunun kıyısına yeni bir kent kurdular. Bu deniz yolu Βόσπορος (Boğaz, Bosporos) idi. Kent ise Βυζάντιον (Byzantion) idi ve Avrupa yakasındaydı. Başlangıçta küçüktü. Yunanların yurtlarından uzakta kurduğu bir kente ἀποικία (apoikia), yani koloni denirdi.

Sonraki yazarlar, önderin Byzas adında bir adam olduğunu söyler. Onun gerçekten yaşayıp yaşamadığından emin olamayız. Kitaplar da biraz farklı tarihler verir, çoğu kez MÖ 660 dolaylarını. Megara konusunda ise oldukça eminiz, çünkü Byzantion ayları ve kamu kurumları için Megara ile aynı adları kullanıyordu.

Romalı yazar Tacitus bir öykü anlatır. Yunanlar, kentlerini nereye kuracaklarını Apollon'un kehanet merkezine sordu. Yanıt şuydu: körler ülkesinin karşısına. Suyun öte yakasında, zaten var olan bir Yunan kenti olan Kalkhedon vardı. Halkı oraya önce gelmişti, ama yine de daha kötü yeri seçmişti. Demek ki τυφλοί (kör) olmalıydılar! Herodotos bunu farklı anlatır. Ona göre bu şakayı Pers komutanı Megabazos, Kalkhedon'un on yedi yıl daha eski olduğunu duyunca yapmıştır.

Burası neden bu kadar iyiydi? Yunan coğrafyacı Strabon, surların yanında geyik boynuzu biçiminde uzun bir koy anlatır. Ona τὸ Κέρας, yani Boynuz der; bugün Haliç deriz. Akıntı, küçük bir ton balığı türü olan πηλαμύς sürülerini içeri iterdi. O kadar çoklardı ki elle tutulabiliyorlardı. Bugünkü Yunancada bu balığın adı παλαμίδα'dır.

Tek zenginlik balık değildi. Karadeniz'e giden ya da oradan dönen her gemi Byzantion'un önünden geçmek zorundaydı. Yunan tarihçi Polybios, hiçbir tüccarın kentin isteğine karşı girip çıkamayacağını yazdı. Karadeniz'den sığır, köle, bal, balmumu ve tuzlu balık gelirdi. Ters yönde zeytinyağı ve şarap giderdi. Tahıl iki yöne de taşınırdı ve Atina'nın ona çok ihtiyacı vardı.

Bu yüzden daha güçlü devletler bu kenti istiyordu. MÖ 513 dolaylarında Pers egemenliğine girdi. Pers Savaşları'ndan sonra Atina'nın önderliğindeki birliğe katıldı. MÖ 340'ta Makedonyalı II. Filip kenti kuşattı, ama geri çekilmek zorunda kaldı. MÖ 220'de Byzantion geçen gemilerden para almaya başlayınca Rodos adası savaş açtı ve Byzantion geri adım attı.

MS 324'te Konstantin, Roma İmparatorluğu'nun tek hükümdarı oldu. Doğuda yeni bir başkent istiyordu ve Byzantion'u seçti. Kenti çok büyüttü ve 330'da burası başkent oldu. Yeni adı Κωνσταντινούπολις (Konstantinopolis), yani Konstantin'in kenti idi. Bin yıldan uzun süre başkent kaldı. 1453'te Osmanlılar kenti aldı ve burası Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti oldu.

İstanbul adı yavaş yavaş yerleşti. Bazı kitaplar kentin adının 1453'te değiştiğini söyler, ama Osmanlılar resmî belgelerde hâlâ Kostantiniyye gibi adlar yazıyordu. Resmî ad için genellikle 1930 tarihi verilir; o yıl Türk postası Konstantinopolis adresli mektupları kabul etmemeye başladı. Birçok araştırmacı, bu adın Yunanca «Şehre» anlamına gelen εἰς τὴν Πόλιν sözlerinden geldiğini düşünür, ama başkaları doğrudan Yunanca Κωνσταντινούπολις adından geldiğini düşünür. Böylece bir Yunan kolonisi kente ilk adını, belki de son adını vermiştir.