Massalia – grecka kolonia, z której powstała Marsylia

Około 2600 lat temu Grecy nie mieszkali tylko w Grecji. Wielu z nich mieszkało na wybrzeżu Azji Mniejszej, w dzisiejszej Turcji. Jednym z ich miast była Φώκαια (Fokaja). Dziś jest to małe miasteczko Foça.

Mieszkańcy Fokai byli wspaniałymi żeglarzami. Historyk Herodot pisze, że byli pierwszymi Grekami, którzy odbywali dalekie podróże morskie. Nie używali powolnych, okrągłych statków handlowych, lecz szybkich okrętów z pięćdziesięcioma wiosłami. Pływali daleko na zachód, aż do Italii i Hiszpanii.

Około 600 roku p.n.e. grupa Fokajczyków dotarła do południowego wybrzeża dzisiejszej Francji, na wschód od rzeki Rodan. Znaleźli osłoniętą zatokę, którą Grecy nazywali Lakydon. Obok niej zbudowali nowe greckie miasto i nazwali je Μασσαλία (Massalia). Takie miasto, założone przez Greków daleko od domu, było ἀποικία (apoikia), czyli kolonią. Było nowym polis, z własnymi prawami i własnymi bogami. Massalia to dzisiejsza Marsylia, często nazywana najstarszym miastem Francji.

Starożytni pisarze opowiadali historię miłosną o założeniu Massalii. Są dwie wersje, a imiona w nich są różne.

W wersji Justyna, pisarza z czasów rzymskich, dwaj greccy kapitanowie, Simos i Protis, przybyli do kraju miejscowego ludu, Segobrygów. Ich król Nannus wydawał ucztę. Jego córka Gyptis miała wybrać męża. Miała podać wodę temu mężczyźnie, którego chciała. Minęła wszystkich miejscowych mężczyzn i podała wodę Grekowi Protisowi. Tak Protis poślubił Gyptis, a król dał Grekom ziemię, by zbudowali swoje miasto.

Grecki filozof Arystoteles opowiadał tę historię trochę inaczej. W jego wersji Grek nazywał się Euksenos, a dziewczyna Petta. Podała mu kubek wina zmieszanego z wodą. Ich syn miał na imię Protis.

Czy ta historia jest prawdziwa? Nie możemy być pewni. Ale mówi nam coś ważnego: Grecy potrzebowali przyjaźni ludzi, którzy już tam mieszkali.

Massalia rosła wokół swojego λιμήν (limen), czyli portu. Grecki geograf Strabon napisał, że port leżał u stóp skały w kształcie teatru. Na wzgórzu powyżej mieszkańcy zbudowali świątynie Artemidy Efeskiej i Apollona.

Massalia stała się bogatym miastem handlowym. Jej ἔμποροι (emporoi), kupcy, ładowali swoje πλοῖα (ploia), statki, i pływali wzdłuż wybrzeży. Wino, οἶνος (oinos), było jednym z ich ważnych towarów. Miasto biło własne srebrne monety z twarzami Artemidy i Apollona. Zakładało też nowe faktorie handlowe w Hiszpanii, na Korsyce i na wybrzeżu Francji, na przykład w Antibes i Agde. Pod koniec IV wieku p.n.e. odkrywca z Massalii, Pyteasz, dopłynął aż do Brytanii.

Justyn pisze też, że sąsiednie ludy nauczyły się od Greków wielu rzeczy: uprawiać pola, otaczać miasta murami, przycinać ἄμπελος (ampelos), winorośl, i sadzić ἐλαία (elaia), drzewo oliwne. Tak widział to jeden starożytny pisarz, dlatego historycy czytają to ostrożnie.

Massalia długo pozostawała wolnym greckim miastem i przyjaźniła się z Rzymem. Ale w 49 roku p.n.e. stanęła po stronie Pompejusza w rzymskiej wojnie domowej. Juliusz Cezar oblegał miasto i musiało ono otworzyć bramy. Nawet pod rządami Rzymu miasto zachowało język grecki, mniej więcej do V wieku n.e.

Grecką przeszłość można znaleźć w Marsylii do dziś. Stary Port, Vieux-Port, to Lakydon pierwszych greckich żeglarzy. Niedaleko, w Jardin des Vestiges, zwiedzający spacerują wśród kamieni starożytnego portu, odkopanych przez archeologów. A po grecku miasto zachowało swoją dawną nazwę: Grecy wciąż nazywają Marsylię Μασσαλία.

W 2024 roku Marsylia powitała wyjątkowego gościa z Grecji: ogień olimpijski. Nie przyleciał samolotem. Tak jak pierwsi Grecy, przypłynął morzem.