Kolonizacja grecka nad Morzem Śródziemnym i Czarnym

Od VIII do VI wieku p.n.e. grupy Greków pakowały swoje rzeczy, wsiadały na statki, πλοῖα, i odpływały daleko od domu. Szukały nowego miejsca do życia, w którym mogłyby zbudować nowe miasto. Historycy nazywają ten czas epoką wielkiej kolonizacji greckiej.

Dlaczego wyjeżdżali? Grecja ma wiele gór i tylko małe równiny, więc nie było dość dobrej ziemi uprawnej dla wszystkich. Ludzi przybywało, a młode rodziny potrzebowały ziemi. Grecja miała też mało metali, takich jak cyna i miedź, dlatego Grecy płynęli za morze, żeby je znaleźć i handlować. Czasem ludzie wyjeżdżali z powodu kłótni we własnym mieście.

W końcu greckie miasta stały na wybrzeżach od Hiszpanii aż po daleki koniec Morza Czarnego. W książce filozofa Platona Sokrates mówi, że ludzie żyjący między tymi dwoma krańcami świata mieszkają wokół morza „jak mrówki albo żaby wokół stawu”.

Nowe miasto nazywano ἀποικία (apoikia), czyli „dom daleko”. Miasto, z którego przybyli osadnicy, było jego μητρόπολις (metropolią), „miastem-matką”. Zwykle to metropolia postanawiała wysłać ludzi i wybierała przywódcę, οἰκιστής (ojkistę), czyli założyciela. Osadników nazywano ἄποικοι. Nie wszyscy wyjeżdżali z własnej woli.

Przed podróżą Grecy często prosili o radę boga Apollina w jego μαντεῖον, wyroczni w Delfach. Historyk Herodot opowiada zabawną historię. Kapłanka w Delfach kazała królowi wyspy Tera założyć miasto w Libii. Ale mieszkańcy Tery nawet nie wiedzieli, gdzie leży Libia! W końcu osadnicy z Tery założyli Cyrenę w Afryce Północnej.

Na nowym miejscu osadnicy mierzyli ziemię, wytyczali proste ulice i dawali każdej rodzinie działkę. Kolonia była nowym, wolnym polis z własnymi prawami: metropolia nią nie rządziła. Ale oba miasta często utrzymywały bliskie więzi, z tymi samymi bogami i świętami. Niektóre kolonie umieszczały nawet na swoich monetach te same obrazki co ich metropolia.

Część najwcześniejszych osadników na zachodzie pochodziła z wyspy Eubei. Osiedlili się na Pithekussai, dzisiejszej wyspie Ischia koło Neapolu. Potem powstało wiele kolejnych miast w południowej Italii i na Sycylii. Historyk Tukidydes pisze, że Koryntianie pod wodzą Archiasza założyli Syrakuzy na Sycylii, po wypędzeniu miejscowych Sykulów.

Grecy z Fokai, miasta na wybrzeżu dzisiejszej Turcji, byli odważnymi żeglarzami. Około 600 roku p.n.e. założyli Massalię, dzisiejszą Marsylię we Francji. Później mieszkańcy Massalii założyli w Hiszpanii miasto Emporion, czyli „faktorię handlową”. Jego ruiny leżą w Empúries w Katalonii.

Na wschodzie Grecy dopłynęli do Morza Czarnego, które nazywali Εὔξεινος Πόντος, „morzem gościnnym dla obcych”. Mistrzem był Milet: rzymski pisarz Pliniusz nazwał go matką ponad dziewięćdziesięciu miast. Do jego kolonii należały Istros w pobliżu ujścia Dunaju i Apollonia na wybrzeżu dzisiejszej Bułgarii.

Przybysze spotykali miejscowe ludy. Czasem handlowali z nimi, a czasem walczyli z nimi i zabierali im ziemię.

Kolonie dawno się skończyły, ale ich słowa wciąż żyją w języku nowogreckim:

• αποικία nadal znaczy „kolonia”: starożytna kolonia grecka albo kolonia nowożytnego imperium. Naukowcy mówią też o kolonii koralowców lub bakterii.
• μητρόπολη ma trzy życia. Na lekcji historii to miasto-matka kolonii. Oznacza też wielkie, ważne miasto, „metropolię”. A w Kościele prawosławnym to duży okręg kościelny i jego główna świątynia. Grecki słownik podaje taki przykład: oficjalne nabożeństwo z okazji święta narodowego odbywa się w Μητρόπολη.
• εμπόριο znaczy „handel”. Pochodzi od starożytnego ἐμπόριον, czyli faktorii handlowej. Grecja ma nawet Ministerstwo Handlu.
• λιμάνι, „port”, odbyło długą podróż. Starożytne słowo brzmiało λιμήν. Turecki przejął je jako liman, a greka zapożyczyła je z powrotem jako λιμάνι.

Grecki uczeń, który poznaje kolonie na lekcji, słyszy te słowa ponownie w wiadomościach.