Wielka Grecja: Grecy w południowej Italii i na Sycylii

Od VIII wieku p.n.e. grupy Greków opuszczały swoje miasta i płynęły na zachód, ku wybrzeżom południowej Italii i Sycylii. Historycy wciąż dyskutują o przyczynach. W wielu częściach Grecji brakowało dobrej ziemi uprawnej, niektórzy chcieli handlować, a inni musieli odejść po kłótniach w ojczyźnie.

Nową osadę nazywano ἀποικία, kolonia: dosłownie dom „z dala”. Miasto, z którego przybyli koloniści, było ich μητρόπολις, „miastem-matką”, a człowiek, który ich prowadził, wybierał miejsce i dzielił ziemię, to οἰκιστής, założyciel. Kolonią nie rządziła metropolia. Była ona wolnym, samodzielnym miastem-państwem, ale zwykle zachowywała tych samych bogów, te same święta i ten sam dialekt.

Jedna z najstarszych greckich osad na Zachodzie leżała na wyspie Ischia koło Neapolu, którą Grecy nazywali Pitekussaj. Osadnicy z Eubei mieszkali tam w VIII wieku p.n.e., a około 750 roku p.n.e. założyli Kyme (Kume) na wybrzeżu naprzeciwko. W grobie na Pitekussaj archeolodzy znaleźli mały kubek z około 730 roku p.n.e. z trzema wydrapanymi wersami greckiego wiersza: to jeden z najstarszych greckich wierszy, jakie kiedykolwiek znaleziono zapisane.

Tukidydes, który pisał w V wieku p.n.e., opowiada historię pierwszych greckich kolonii na Sycylii (6.3). Pierwsi przybyli Chalkidyjczycy z Eubei pod wodzą Tuklesa i założyli Naksos, gdzie wznieśli ołtarz Apollina Założyciela. Rok później Archiasz z Koryntu założył Συρακοῦσαι, Syrakuzy, po wypędzeniu miejscowych Sykulów z wyspy Ortygii, gdzie do dziś leży stare miasto. Na podstawie liczb Tukidydesa historycy tradycyjnie datują Naksos na 734 rok p.n.e., a Syrakuzy na 733 rok p.n.e., ale są to daty tylko przybliżone.

Na lądzie „czubek” i „obcas” włoskiego buta zapełniły się greckimi miastami: Ῥήγιον (Reggio) nad cieśniną naprzeciw Sycylii, Sybaris i Kroton na wybrzeżu jońskim oraz Τάρας (Tarent), który według Antiocha z Syrakuz, cytowanego przez Strabona (6.3.2), założyła grupa Spartan zmuszonych do opuszczenia swojego miasta. Później osadnicy z Kyme założyli w pobliżu drugie miasto i nazwali je Νεάπολις, „nowe miasto”: to dzisiejszy Neapol (Strabon 5.4.7).

Każde miasto było niezależne i często walczyły ze sobą. Syrakuzy stały się najsilniejszą potęgą Sycylii, a w latach 415–413 p.n.e. pokonały ogromną wyprawę ateńską, co Tukidydes opisuje w księgach 6 i 7.

Rzymianie nazywali ten region Magna Graecia, co jest tłumaczeniem greckiego Μεγάλη Ἑλλάς, „Wielka Grecja”. Strabon (6.1.2) wyjaśnia, że Grecy stali się tam tak potężni, że nadali tę nazwę południowej Italii i Sycylii. Starożytni autorzy nie zawsze zgadzali się, czy Sycylia do niej należała, a wiele współczesnych książek używa tej nazwy głównie dla greckich miast na Półwyspie Apenińskim.

Wiele z tych miast wzbogaciło się dzięki rolnictwu i handlowi. Sybaris słynęło z bogactwa tak bardzo, że „sybaryta” do dziś oznacza po angielsku, francusku i włosku człowieka kochającego luksus. Około 510 roku p.n.e. zostało zniszczone w wojnie z sąsiednim Krotonem. Diodor (12.9) pisze, że armią Krotonu dowodził Milon, sześciokrotny mistrz olimpijski, choć setki tysięcy żołnierzy, o których wspomina, nie mogą być prawdą.

Grecki Zachód był też ojczyzną idei. Pitagoras przybył z Samos do Krotonu około 530 roku p.n.e. i zgromadził tam wspólnotę uczniów. Parmenides i Zenon nauczali w Elei, Empedokles pochodził z Akragas (Agrigento), a Archimedes, wielki matematyk i inżynier, urodził się w Syrakuzach. Poeta Teokryt, który jako pierwszy pisał sielanki o pasterzach, prawdopodobnie też pochodził z Syrakuz.

W III wieku p.n.e. Rzym przejął kontrolę nad południową Italią, a potem nad Sycylią. Syrakuzy upadły w 212 roku p.n.e. po długim oblężeniu. Liwiusz (25.31) opowiada, jak Archimedes, pochłonięty figurami geometrycznymi, które narysował na piasku, zginął z ręki żołnierza, który nie wiedział, kim on jest, i jak rzymski wódz Marcellus opłakiwał jego śmierć.

Greka nie zniknęła od razu. Strabon, piszący w czasach cesarza Augusta, mówi, że większa część regionu stała się „barbarzyńska”, z wyjątkiem Tarentu, Rhegion i Neapolis (6.1.2), i że Neapol nadal zachował swoje gimnazjony, swoje bractwa, φρατρίαι, oraz grecki styl życia (5.4.7).

Jeszcze dziś mówi się po grecku w kilku wioskach Salento w Apulii i Kalabrii koło Reggio. Językoznawcy od dawna spierają się o pochodzenie tej mowy. Jedni widzą w niej bezpośredniego potomka języka starożytnych kolonistów, z dawnymi cechami doryckimi; inni uważają, że pochodzi głównie z greki epoki bizantyjskiej, gdy południową Italią znów rządzono z Konstantynopola. Obie teorie mają zwolenników, a pytanie pozostaje otwarte.