Η αρχαία Σπάρτη

Η αρχαία Σπάρτη βρισκόταν στην κοιλάδα του ποταμού Ευρώτα, στη Λακωνία, στη νότια Πελοπόννησο. Το άλλο της όνομα ήταν Λακεδαίμων. Δεν ήταν πόλη με μεγαλοπρεπή κτίρια. Ο ιστορικός Θουκυδίδης έγραψε ότι, αν η Σπάρτη ερήμωνε κάποτε, οι άνθρωποι του μέλλοντος δεν θα πίστευαν πόσο δυνατή ήταν, επειδή οι ναοί και τα σπίτια της ήταν τόσο απλά.

Στη γη της Σπάρτης ζούσαν τρεις ομάδες ανθρώπων. Οι Σπαρτιάτες ήταν οι πολίτες. Ήταν λίγοι, και οι άντρες δεν καλλιεργούσαν τη γη. Οι περίοικοι («αυτοί που κατοικούν τριγύρω») ζούσαν στις κοντινές πόλεις. Δεν ήταν δούλοι, αλλά δεν είχαν λόγο στη διακυβέρνηση της Σπάρτης. Οι είλωτες δούλευαν τη γη και δεν ήταν ελεύθεροι.

Η Σπάρτη είχε δύο βασιλιάδες ταυτόχρονα, από δύο διαφορετικές οικογένειες. Ένα συμβούλιο γερόντων, η γερουσία, είχε 28 άντρες πάνω από εξήντα χρονών, μαζί με τους δύο βασιλιάδες. Κάθε χρόνο εκλέγονταν πέντε έφοροι («επόπτες»), που είχαν μεγάλη δύναμη. Στη συνέλευση οι πολίτες ψήφιζαν φωνάζοντας. Οι Σπαρτιάτες έλεγαν ότι οι νόμοι τους προέρχονταν από έναν σοφό άντρα, τον Λυκούργο, όμως ακόμα και ο αρχαίος συγγραφέας Πλούταρχος παραδεχόταν ότι τίποτα γι’ αυτόν δεν ήταν βέβαιο.

Η σπαρτιατική εκπαίδευση των αγοριών λεγόταν αγωγή, δηλαδή «ανατροφή». Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ένα αγόρι άφηνε την οικογένειά του στα επτά του χρόνια. Ζούσε σε ομάδα με άλλα αγόρια και υπάκουε στο πιο γενναίο αγόρι της ομάδας, που ήταν ο αρχηγός της. Μεγαλύτεροι άντρες παρακολουθούσαν τα αγόρια και τα έβαζαν να συναγωνίζονται.

Η ζωή ήταν σκληρή επίτηδες. Τα αγόρια είχαν κοντά μαλλιά και περπατούσαν ξυπόλυτα. Από τα δώδεκα, λέει ο Πλούταρχος, κάθε αγόρι έπαιρνε μόνο έναν μανδύα τον χρόνο. Κοιμούνταν σε στρώματα από καλάμια, που τα έκοβαν από τις όχθες του Ευρώτα με γυμνά χέρια. Μάθαιναν γράμματα, αλλά μόνο όσα χρειάζονταν. Τον περισσότερο καιρό μάθαιναν να υπακούν, να αντέχουν την πείνα και το κρύο και να πολεμούν.

Τα κορίτσια δεν έμπαιναν στην αγωγή, αλλά γυμνάζονταν κι αυτά: έτρεχαν, πάλευαν και έριχναν δίσκο και ακόντιο. Η Σπάρτη είχε επίσης μουσική και ποίηση, και ο ποιητής Αλκμάν έγραφε τραγούδια για χορωδίες κοριτσιών. Να θυμάσαι ότι ο Πλούταρχος έζησε πάνω από 500 χρόνια μετά την κλασική Σπάρτη, γι’ αυτό οι ιστορικοί διαβάζουν τις ιστορίες του με προσοχή.

Οι Σπαρτιάτες πολίτες μπορούσαν να γυμνάζονται συνέχεια, επειδή άλλοι άνθρωποι δούλευαν γι’ αυτούς. Οι είλωτες καλλιεργούσαν τη γη και έδιναν μέρος της σοδειάς στους Σπαρτιάτες αφεντικά τους. Πολλοί από αυτούς ζούσαν στη Μεσσηνία, μια περιοχή που είχε κατακτήσει η Σπάρτη. Οι είλωτες ήταν πολύ περισσότεροι από τους Σπαρτιάτες, και οι Σπαρτιάτες φοβούνταν εξεγέρσεις, που κάποτε γίνονταν. Ο ιστορικός Ηρόδοτος λέει ότι στη μάχη των Πλαταιών, το 479 π.Χ., καθένας από τους 5.000 Σπαρτιάτες είχε μαζί του επτά είλωτες: 35.000 είλωτες συνολικά.

Ο Σπαρτιάτης στρατιώτης ήταν οπλίτης, πεζός στρατιώτης με βαριά πανοπλία, δόρυ και μεγάλη στρογγυλή ασπίδα. Οι οπλίτες πολεμούσαν δίπλα δίπλα σε μια μακριά και βαθιά παράταξη, τη φάλαγγα. Ο Θουκυδίδης εξηγεί ότι κάθε άντρας προσπαθούσε να μένει κοντά στην ασπίδα του διπλανού του στα δεξιά.

Οι άντρες έτρωγαν μαζί σε ομάδες των δεκαπέντε περίπου ατόμων, στα συσσίτια («κοινά γεύματα»). Κάθε μέλος έφερνε κάθε μήνα κριθάρι, κρασί, τυρί και σύκα. Το πιο γνωστό τους φαγητό ήταν ο μέλας ζωμός, μια μαύρη σούπα. Ο Πλούταρχος διηγείται για έναν ξένο βασιλιά που αγόρασε Σπαρτιάτη μάγειρα μόνο για να τη δοκιμάσει, και τελικά δεν του άρεσε καθόλου.

Το 480 π.Χ. ο βασιλιάς Λεωνίδας και οι 300 Σπαρτιάτες του, μαζί με τους Έλληνες συμμάχους τους, πολέμησαν τον τεράστιο περσικό στρατό στις Θερμοπύλες. Νικήθηκαν, αλλά έγιναν διάσημοι για τη γενναιότητά τους. Έναν χρόνο αργότερα, στις Πλαταιές, οι Σπαρτιάτες βοήθησαν να νικηθούν οι Πέρσες οριστικά. Ύστερα η Σπάρτη και η Αθήνα έγιναν αντίπαλοι, και στον μακρύ Πελοποννησιακό Πόλεμο (431–404 π.Χ.) η Σπάρτη τελικά νίκησε.

Όμως ο αριθμός των Σπαρτιατών πολιτών όλο και μειωνόταν. Έναν αιώνα αργότερα ο φιλόσοφος Αριστοτέλης έγραψε ότι δεν είχαν μείνει ούτε χίλιοι. Το 371 π.Χ. οι Θηβαίοι νίκησαν τους Σπαρτιάτες στα Λεύκτρα. Τότε η Σπάρτη έχασε μεγάλο μέρος της Μεσσηνίας και πολλούς από τους είλωτές της, και δεν έγινε ποτέ ξανά η πιο δυνατή πόλη της Ελλάδας.

Οι Σπαρτιάτες ήταν επίσης γνωστοί επειδή έλεγαν πολλά με πολύ λίγα λόγια. Ο Πλούταρχος διηγείται ότι ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας τους έστειλε κάποτε μια απειλή: «Αν μπω στη Λακωνία, θα σας διώξω». Οι Σπαρτιάτες απάντησαν γραπτώς με μία λέξη: «Αν». Μια τέτοια σύντομη και κοφτή απάντηση λέγεται ακόμα λακωνική, από τη Λακωνία.