Αθήνα και Σπάρτη

Η αρχαία Ελλάδα δεν ήταν μία χώρα. Αποτελούνταν από εκατοντάδες μικρά κράτη. Το καθένα ήταν μια πόλις: μια πόλη με δικά της χωράφια και χωριά γύρω της, δικούς της νόμους και δικό της στρατό. Δύο από αυτές έγιναν οι πιο δυνατές απ’ όλες: η Αθήνα, αρχαία Ἀθῆναι, και η Σπάρτη.

Η Αθήνα βρισκόταν στην Αττική, μια ξερή και βραχώδη περιοχή της κεντρικής Ελλάδας. Ήταν κοντά στη θάλασσα, και το λιμάνι της, ο Πειραιάς, ήταν γεμάτο πλοία και εμπόρους. Η Σπάρτη βρισκόταν στη Λακωνία, στο νότιο μέρος της Πελοποννήσου. Ήταν μακριά από τη θάλασσα, στην πράσινη κοιλάδα του ποταμού Ευρώτα, ανάμεσα σε ψηλά βουνά.

Οι δύο πόλεις έμοιαζαν διαφορετικές ακόμα και στην όψη. Η Αθήνα έχτισε μεγάλους μαρμάρινους ναούς στην Ακρόπολή της. Η Σπάρτη δεν ήταν μία μεγάλη πόλη, αλλά μια ομάδα από χωριά με απλά κτίρια. Ο ιστορικός Θουκυδίδης έγραψε ότι, αν κάποτε άδειαζαν και οι δύο πόλεις, οι άνθρωποι θα νόμιζαν ότι η Αθήνα ήταν δύο φορές πιο δυνατή απ’ ό,τι ήταν στην πραγματικότητα, και η Σπάρτη πολύ πιο αδύναμη.

Η ελληνική λέξη πολίτευμα σημαίνει τον τρόπο με τον οποίο κυβερνιέται ένα κράτος. Οι Έλληνες τη χρησιμοποιούν ακόμα: το πρώτο άρθρο του ελληνικού Συντάγματος λέει ότι το πολίτευμα της Ελλάδας είναι κοινοβουλευτική δημοκρατία.

Η Αθήνα έγινε δημοκρατία, δηλαδή «εξουσία του λαού», μετά τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508 π.Χ. Οι ενήλικοι άντρες πολίτες μπορούσαν να μιλούν και να ψηφίζουν στη συνέλευση, την ἐκκλησία, που συνεδρίαζε περίπου σαράντα φορές τον χρόνο. Μια Βουλή από 500 πολίτες, που επιλέγονταν με κλήρο, ετοίμαζε τη δουλειά της. Οι γυναίκες, οι δούλοι και οι ξένοι όμως δεν ψήφιζαν.

Η Σπάρτη είχε δύο βασιλιάδες ταυτόχρονα, από δύο βασιλικές οικογένειες· ο καθένας λεγόταν βασιλεύς. Αυτοί οδηγούσαν τον στρατό. Ένα συμβούλιο από 28 γέροντες, όλοι πάνω από εξήντα χρονών, συνεργαζόταν μαζί τους. Πέντε ἔφοροι, που εκλέγονταν κάθε χρόνο, είχαν μεγάλη δύναμη: κάθε μήνα αυτοί και οι βασιλιάδες ορκίζονταν ότι θα σέβονται τους νόμους. Η συνέλευση των Σπαρτιατών ψήφιζε με φωνές, όχι μετρώντας ψήφους. Επειδή λίγοι άνθρωποι είχαν τη μεγαλύτερη εξουσία, η Σπάρτη συχνά ονομάζεται ὀλιγαρχία, δηλαδή «εξουσία των λίγων». Όμως οι άνθρωποι διαφωνούσαν ήδη από την αρχαιότητα: ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι μερικοί έβλεπαν στη Σπάρτη ένα μείγμα από βασιλιάδες, λίγους άρχοντες και λαό.

Στη Σπάρτη, η πόλη αποφάσιζε πώς θα μεγαλώσουν τα παιδιά. Σύμφωνα με τον συγγραφέα Πλούταρχο, ένα αγόρι άφηνε την οικογένειά του στα επτά του χρόνια. Ζούσε σε μια ομάδα με άλλα αγόρια και ξεκινούσε την ἀγωγή, μια σκληρή εκπαίδευση για να γίνει στρατιώτης. Τα αγόρια μάθαιναν να υπακούν, να αντέχουν το κρύο και την πείνα, και να πολεμούν. Γυμνάζονταν και τα κορίτσια της Σπάρτης: έτρεχαν, πάλευαν και έριχναν ακόντιο, για να μεγαλώσουν δυνατά.

Στην Αθήνα, κάθε οικογένεια διάλεγε μόνη της. Ο φιλόσοφος Πλάτωνας περιγράφει πώς τα αγόρια της Αθήνας πήγαιναν σε διαφορετικούς δασκάλους. Ένας τους μάθαινε ανάγνωση και γραφή, και να αποστηθίζουν ποιήματα καλών ποιητών. Ένας άλλος δίδασκε μουσική και λύρα. Ένας γυμναστής δίδασκε αθλήματα. Τα περισσότερα κορίτσια της Αθήνας έμεναν στο σπίτι, όπου μάθαιναν να γνέθουν μαλλί και να φροντίζουν ένα νοικοκυριό.

Σε έναν διάσημο λόγο που ο Θουκυδίδης βάζει στο στόμα του Αθηναίου ηγέτη Περικλή, η Αθήνα καμαρώνει επειδή η πόλη της είναι ανοιχτή σε όλους, ενώ οι Σπαρτιάτες, όπως λέει, ασκούνται για να γίνουν γενναίοι με σκληρή γυμναστική από την παιδική τους ηλικία.

Η Αθήνα και η Σπάρτη ήταν δυνατές σε διαφορετικά μέρη. Ο Θουκυδίδης έγραψε ότι η Σπάρτη ήταν η μεγαλύτερη δύναμη στη στεριά και η Αθήνα στη θάλασσα. Η Αθήνα είχε μεγάλο στόλο, δηλαδή πολλά πολεμικά πλοία.

Όταν οι Πέρσες επιτέθηκαν στην Ελλάδα, οι δύο πόλεις πολέμησαν μαζί, και η Σπάρτη ηγήθηκε της ελληνικής συμμαχίας. Το 480 π.Χ. ο βασιλιάς Λεωνίδας και οι Σπαρτιάτες του έπεσαν στις Θερμοπύλες, και την ίδια χρονιά τα αθηναϊκά πλοία βοήθησαν να κερδηθεί η ναυμαχία της Σαλαμίνας. Μετά τη νίκη, οι ελληνικές πόλεις χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: η μία είχε αρχηγό την Αθήνα και η άλλη τη Σπάρτη.

Το 431 π.Χ. άρχισε ανάμεσά τους ένας μακρύς πόλεμος: ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Ο Θουκυδίδης πίστευε ότι η πραγματική αιτία ήταν ότι η Αθήνα γινόταν όλο και πιο δυνατή, και η Σπάρτη φοβόταν. Το 404 π.Χ. η Αθήνα παραδόθηκε. Μερικοί σύμμαχοι της Σπάρτης ήθελαν να καταστρέψουν την Αθήνα, αλλά η Σπάρτη αρνήθηκε. Η Αθήνα έπρεπε να γκρεμίσει τα Μακρά Τείχη της και να παραδώσει όλα τα πλοία της εκτός από δώδεκα. Αργότερα, το 371 π.Χ., οι Θηβαίοι νίκησαν τους Σπαρτιάτες στα Λεύκτρα, και η Σπάρτη έχασε την πρώτη θέση στην Ελλάδα.