Οι αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες

Η Ολυμπία βρίσκεται στη δυτική Πελοπόννησο, σε μια πράσινη κοιλάδα δίπλα στον ποταμό Αλφειό. Δεν ήταν πόλη. Ήταν ένα ιερό, ένας άγιος τόπος για τον Δία, τον πατέρα των θεών. Στο ιερό άλσος, την Άλτη, υπήρχαν βωμοί, ένας ναός της Ήρας και αργότερα ένας τεράστιος ναός του Δία, που χτίστηκε από το 470 έως το 456 π.Χ.

Οι αγώνες ήταν θρησκευτική γιορτή. Οι αθλητές και οι επισκέπτες προσεύχονταν και πρόσφεραν θυσίες στον Δία, και οι αγώνες ήταν ένας τρόπος να τον τιμήσουν. Η αρχαία λέξη για τον αγώνα ήταν ἀγών, και σήμερα η λέξη αγώνας σημαίνει ακόμη αθλητικό αγώνα ή μεγάλη προσπάθεια.

Οι Έλληνες μετρούσαν τους πρώτους αγώνες από το 776 π.Χ. Ένας δρομέας από την Ήλιδα, ο Κόροιβος, κέρδισε το μόνο αγώνισμα, έναν αγώνα δρόμου. Η χρονολογία αυτή προέρχεται από αρχαίους καταλόγους νικητών, και η γιορτή μπορεί να είναι ακόμη παλαιότερη. Από τότε, οι αγώνες γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια. Οι Έλληνες ονόμαζαν αυτή την τετραετία Ὀλυμπιάς, Ολυμπιάδα, και τη χρησιμοποιούσαν για να μετρούν τα χρόνια, σαν ημερολόγιο.

Στην αρχή υπήρχε μόνο ένα αγώνισμα: το στάδιον, ένας γρήγορος δρόμος σε ένα μήκος του στίβου. Ο στίβος λεγόταν επίσης στάδιον, και από εκεί βγαίνει η σημερινή λέξη στάδιο. Με τα χρόνια, οι Έλληνες πρόσθεσαν κι άλλα αγωνίσματα:

• τον διπλό δρόμο (724 π.Χ.) και τον δρόμο μεγάλης απόστασης (720 π.Χ.)·
• το πένταθλον, πέντε αγωνίσματα σε ένα, και την πάλη (708 π.Χ.)·
• την πυγμαχία (688 π.Χ.) και την αρματοδρομία με τέσσερα άλογα (680 π.Χ.)·
• το παγκράτιο, ένα σκληρό μείγμα πυγμαχίας και πάλης (648 π.Χ.), και τον δρόμο με πανοπλία (520 π.Χ.).

Ο αθλητής λεγόταν ἀθλητής, λέξη που συνδέεται με το ἆθλον, «το έπαθλο». Όμως στην Ολυμπία το έπαθλο ήταν πολύ απλό: ένα στεφάνι, ένας στέφανος, από αγριελιά, ο κότινος. Ο αρχαίος συγγραφέας Παυσανίας λέει ότι την αγριελιά την έφερε στην Ελλάδα ο Ηρακλής. Ο νικητής έφερνε μεγάλη τιμή στην πόλη του, και ποιητές όπως ο Πίνδαρος έγραφαν τραγούδια για τους Ολυμπιονίκες.

Οι ελληνικές πόλεις συχνά πολεμούσαν μεταξύ τους. Όμως για τους αγώνες υπήρχε μια ανακωχή, η ἐκεχειρία. Η αρχαία παράδοση λέει ότι την καθιέρωσε ο Ίφιτος, βασιλιάς της Ήλιδας, το 776 π.Χ., μαζί με δύο άλλους άρχοντες. Κατά την εκεχειρία, οι αθλητές και οι επισκέπτες μπορούσαν να ταξιδέψουν με ασφάλεια στην Ολυμπία και να γυρίσουν σπίτι τους.

Δεν μπορούσαν όλοι να αγωνιστούν. Οι αθλητές ήταν Έλληνες άνδρες και αγόρια. Οι παντρεμένες γυναίκες δεν είχαν δικαίωμα να παρακολουθούν τους αγώνες ορισμένες ημέρες. Ο Παυσανίας, ένας περιηγητής του 2ου αιώνα μ.Χ., λέει ότι ένας νόμος της Ήλιδας όριζε να ρίχνουν από έναν γκρεμό κάθε γυναίκα που θα έπιαναν εκεί.

Τα κορίτσια είχαν τους δικούς τους αγώνες, τα Ηραία, για τη θεά Ήρα. Κάθε τέσσερα χρόνια έτρεχαν στο ίδιο στάδιο, σε έναν στίβο περίπου κατά ένα έκτο μικρότερο. Και οι νικήτριες έπαιρναν στεφάνι από ελιά. Οι γυναίκες μπορούσαν να νικήσουν στην Ολυμπία και με έναν άλλο τρόπο: αν τα άλογα ήταν δικά τους, μπορούσαν να ανακηρυχθούν νικήτριες σε αρματοδρομία.

Οι αγώνες κράτησαν πάνω από χίλια χρόνια. Οι τελευταίοι αγώνες χρονολογούνται κατά την παράδοση στο 393 μ.Χ. Λίγο αργότερα, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α΄ απαγόρευσε τις παλιές γιορτές των θεών. Αργότερα, πλημμύρες και σεισμοί έθαψαν την Ολυμπία κάτω από τη λάσπη, ώσπου οι αρχαιολόγοι την έφεραν ξανά στο φως.

Το 1896 οι Ολυμπιακοί Αγώνες ξεκίνησαν ξανά, στην Αθήνα. Στα ελληνικά, οι σύγχρονοι Αγώνες λέγονται ακόμη Ολυμπιάδα, με την ίδια λέξη που έλεγε την αρχαία τετραετία: λέμε «η Ολυμπιάδα της Αθήνας» για τους Αγώνες του 2004.

Ένα σύγχρονο έθιμο συνδέει τους σημερινούς Αγώνες με την Ολυμπία. Από το 1936, μήνες πριν από κάθε διοργάνωση, μια φλόγα ανάβει στον ναό της Ήρας με τις ακτίνες του ήλιου και ένα κοίλο κάτοπτρο. Μια ηθοποιός ντυμένη πρωθιέρεια κάνει την τελετή. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν το έκαναν αυτό: είναι μια νέα τελετή σε έναν αρχαίο τόπο. Έπειτα δρομείς μεταφέρουν τη φλόγα, από δάδα σε δάδα, στην πόλη που οργανώνει τους Αγώνες.