Η σωκρατική μέθοδος

Οι περισσότεροι δάσκαλοι εξηγούν πρώτα και ρωτούν ύστερα. Ο Σωκράτης που συναντούμε στον Πλάτωνα κάνει το αντίθετο: λέει ότι δεν γνωρίζει, και ζητά από τον άλλον να εξηγήσει. Μια τέτοια συζήτηση είναι ένας διάλογος, και αυτά είναι τα συνηθισμένα βήματά του:

• Η ερώτηση. Ο Σωκράτης ρωτά τι είναι κάτι: τί ἐστι; Τι είναι η ανδρεία; Τι είναι η ἀρετή;
• Η απάντηση. Ο άλλος δίνει έναν ὁρισμό, και συχνά είναι βέβαιος γι’ αυτόν.
• Ο έλεγχος. Με μικρές ερωτήσεις, ο Σωκράτης βρίσκει μια περίπτωση που δεν ταιριάζει στην απάντηση, ή μια αντίφαση με όσα έχει ήδη δεχτεί ο άλλος. Αυτή η δοκιμασία είναι ο ἔλεγχος.
• Νέα προσπάθεια. Ο άλλος αλλάζει απάντηση, και ο έλεγχος αρχίζει πάλι.
• Το αδιέξοδο. Συχνά κανείς δεν φτάνει σε τελική απάντηση. Αυτή η κατάσταση είναι η ἀπορία.

Το αδιέξοδο εδώ δεν είναι αποτυχία. Ο Σωκράτης λέει ότι φαίνεται λίγο σοφότερος από όποιον νομίζει λανθασμένα ότι γνωρίζει, επειδή «ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι», όσα δεν ξέρω, ούτε νομίζω ότι τα ξέρω (Απολογία 21d).

Στον Λάχητα του Πλάτωνα, ο Σωκράτης ρωτά: «ἀνδρεία τί ποτʼ ἐστίν», τι είναι τελικά η ανδρεία; (190d). Ο Λάχης το θεωρεί εύκολο: γενναίος είναι όποιος μένει στην παράταξη, πολεμά τον εχθρό και δεν το βάζει στα πόδια (190e).

Ο Σωκράτης δέχεται ότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι γενναίος, και φέρνει έπειτα περιπτώσεις που δεν ταιριάζουν. Οι Σκύθες, λέγεται, πολεμούν το ίδιο καλά και όταν υποχωρούν και όταν καταδιώκουν (191a). Ο Λάχης απαντά ότι αυτό αφορά το ιππικό, κι έτσι ο Σωκράτης αναφέρει τους Σπαρτιάτες οπλίτες στις Πλαταιές, που, όπως λένε, υποχώρησαν και ύστερα γύρισαν και πολέμησαν (191b–c). Και οι άνθρωποι μπορεί να είναι γενναίοι επίσης στη θάλασσα, στην αρρώστια, στη φτώχεια και στην πολιτική (191d).

Η πρώτη απάντηση ήταν λοιπόν πολύ στενή. Ο Λάχης δοκιμάζει ξανά, ύστερα δοκιμάζει ο Νικίας, και οι δύο απαντήσεις αποτυγχάνουν. Κοντά στο τέλος ο Σωκράτης καταλήγει: «οὐκ ἄρα ηὑρήκαμεν … ἀνδρεία ὅτι ἔστιν», άρα δεν βρήκαμε τι είναι η ανδρεία (199e). Παρόμοια πορεία έχει και ο Ευθύφρων: εκεί ελέγχεται η ευσέβεια, με περίπου πέντε απόπειρες ορισμού.

Στον Μένωνα, ο Μένων παραπονιέται ότι ο Σωκράτης μοιάζει με το πλατύ θαλασσινό ψάρι νάρκη, το οποίο μουδιάζει όποιον το αγγίξει: έχει μιλήσει πολλές φορές για την ἀρετή, και τώρα δεν μπορεί ούτε να πει τι είναι (80a–b). Ο Σωκράτης απαντά ότι προκαλεί στους άλλους ἀπορία, επειδή την έχει ο ίδιος (80c–d). Ύστερα ρωτά ένα παιδί, δούλο από το σπίτι του Μένωνα, πώς διπλασιάζεται ένα τετράγωνο. Το παιδί είναι βέβαιο, κολλά, και μόνο τότε θέλει να μάθει· ο Σωκράτης και ο Μένων συμφωνούν ότι το μούδιασμα το ωφέλησε (84a–c).

Στον Θεαίτητο, ο Σωκράτης λέει ότι η μητέρα του, η Φαιναρέτη, ήταν μαία, και ότι εκείνος εφαρμόζει την τέχνη της στις ψυχές (149a–150c). Δεν διεκδικεί δική του σοφία: βοηθά τους άλλους να γεννήσουν ιδέες, και ελέγχει αν καθεμιά είναι αληθινή ή ψεύτικη (150c). Η τέχνη του ονομάζεται μαιευτική (161e), και από εκεί προέρχεται ο σημερινός όρος.

Στον Γοργία αντιπαραθέτει δύο είδη ἐλέγχου. Στα δικαστήρια, η μια πλευρά φέρνει πολλούς μάρτυρες, και αυτό, λέει, δεν αξίζει τίποτα για την αλήθεια (471e–472a). Το δικό του είδος χρειάζεται έναν μάρτυρα: εκείνον με τον οποίο συνομιλεί (475e–476a).

Ο Σωκράτης δεν άφησε γραπτά, οπότε όσα γνωρίζουμε είναι από δεύτερο χέρι, και πολλά αμφισβητούνται. Ο Αριστοφάνης τον σατιρίζει στις Νεφέλες· ο Ξενοφώντας και ο Πλάτων τον παρουσιάζουν με διαφορετικούς τρόπους· ο μαθητής του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης, του αποδίδει δύο πράγματα, τους επαγωγικούς λόγους και τους γενικούς ορισμούς (Μετά τα Φυσικά 1078b). Η «σωκρατική μέθοδος» σημαίνει λοιπόν συνήθως τον Σωκράτη όπως τον έγραψε ο Πλάτων.

Η πιο έντονη διαφωνία αφορά την εἰρωνεία. Ο Θρασύμαχος ξεσπά: «αὕτη ʼκείνη ἡ εἰωθυῖα εἰρωνεία Σωκράτους», να η συνηθισμένη εἰρωνεία του Σωκράτη, επειδή δεν απαντά (Πολιτεία 337a). Ο Αλκιβιάδης λέει ότι περνά όλη του τη ζωή εἰρωνευόμενος καὶ παίζων, παίζοντας με τους ανθρώπους (Συμπόσιο 216e). Ο Αριστοτέλης θεωρεί τον εἴρωνα κάποιον που μικραίνει τα πράγματα, και αναφέρει τον Σωκράτη (Ηθικά Νικομάχεια 1127b). Όμως ο Σωκράτης του Πλάτωνα επιμένει ότι δεν γνωρίζει τίποτα πραγματικά αξιόλογο (Απολογία 21d), και λέει ότι οι δικαστές δεν θα τον πιστέψουν, θεωρώντας τον εἰρωνευόμενον (38a). Η άγνοιά του ήταν μάσκα ή ειλικρινής; Οι μελετητές διαφωνούν.

Συζητούν επίσης τι μπορεί να αποδείξει ο ἔλεγχος. Ο Γκρέγκορι Βλαστός υποστήριζε ότι μπορεί να φτάσει σε θετικά αποτελέσματα· άλλοι πιστεύουν ότι δείχνει μόνο πως οι απόψεις κάποιου δεν συμφωνούν μεταξύ τους.