Metoda sokratike: ironia dhe maieutika

Shumica e mësuesve fillimisht shpjegojnë e më pas pyesin. Sokrati që takojmë te Platoni bën të kundërtën: thotë se nuk e di dhe i kërkon tjetrit të shpjegojë. Një bisedë e tillë është një διάλογος, dhe këta janë hapat e saj të zakonshëm:

• Pyetja. Sokrati pyet çfarë është diçka: τί ἐστι; Çfarë është guximi? Çfarë është ἀρετή, përsosmëria?
• Përgjigjja. Tjetri propozon një ὁρισμός, një përkufizim, dhe shpesh është i sigurt për të.
• Prova. Me pyetje të vogla, Sokrati gjen një rast ku përgjigjja nuk vlen, ose një përplasje me diçka që tjetri e ka pranuar tashmë. Kjo provë është ἔλεγχος.
• Një përpjekje e re. Tjetri e ndryshon përgjigjen dhe prova fillon nga e para.
• Rruga pa krye. Shpesh askush nuk arrin te një përgjigje përfundimtare. Kjo gjendje ngecjeje është ἀπορία.

Ngecja këtu nuk është dështim. Sokrati thotë se duket pak më i mençur se dikush që gabimisht kujton se di, sepse «ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι», atë që nuk e di, as nuk kujtoj se e di (Apologjia 21d).

Te Lahesi i Platonit, Sokrati pyet: «ἀνδρεία τί ποτʼ ἐστίν», çfarë është vallë guximi? (190d). Lahesit i duket e lehtë: trim është ai që qëndron në radhë, lufton armikun dhe nuk ikën (190e).

Sokrati pranon se një njeri i tillë është trim, pastaj sjell raste që nuk përputhen. Për skithët thuhet se luftojnë po aq mirë duke u tërhequr sa edhe duke ndjekur (191a). Lahesi përgjigjet se kjo vlen për kalorësinë, ndaj Sokrati përmend këmbësorët spartanë në Plate, që, siç thonë, u tërhoqën e pastaj u kthyen të luftonin (191b–c). Dhe njerëzit mund të jenë trima edhe në det, në sëmundje, në varfëri dhe në politikë (191d).

Përgjigjja e parë ishte pra shumë e ngushtë. Lahesi provon përsëri, pastaj provon Nikia, dhe të dyja përgjigjet dështojnë. Afër fundit Sokrati përfundon: «οὐκ ἄρα ηὑρήκαμεν … ἀνδρεία ὅτι ἔστιν», pra nuk gjetëm çfarë është guximi (199e). Eutifroni ndjek një rrugë të ngjashme: aty provohet devotshmëria, në rreth pesë përpjekje për përkufizim.

Te Menoni, Menoni ankohet se Sokrati i ngjan peshkut të sheshtë të detit νάρκη, peshkut elektrik, që mpin këdo që e prek: ka folur shumë herë për ἀρετή, dhe tani nuk di as të thotë çfarë është (80a–b). Sokrati përgjigjet se i fut të tjerët në ἀπορία sepse ndodhet vetë në të (80c–d). Pastaj pyet një djalë skllav nga shtëpia e Menonit si dyfishohet një katror. Djali është i sigurt, ngec dhe vetëm atëherë do të mësojë; Sokrati dhe Menoni bien dakord se mpirja i bëri mirë (84a–c).

Te Teeteti, Sokrati thotë se nëna e tij, Φαιναρέτη, ishte μαῖα, mami, dhe se ai e ushtron artin e saj te shpirtrat (149a–150c). Nuk pretendon mençuri të vetën: i ndihmon të tjerët të lindin mendime dhe provon nëse secili është i vërtetë apo i rremë (150c). Arti i tij quhet μαιευτική (161e), prej nga vjen termi maieutikë.

Te Gorgia ai kundërvë dy lloje ἔλεγχος. Në gjykata, njëra palë sjell shumë dëshmitarë, dhe kjo, thotë ai, nuk vlen asgjë për të vërtetën (471e–472a). Lloji i tij ka nevojë për një dëshmitar: personin me të cilin flet (475e–476a).

Sokrati nuk la shkrime, ndaj gjithçka që dimë është nga dora e dytë, dhe shumëçka është e diskutueshme. Aristofani tallet me të te Retë; Ksenofoni dhe Platoni e paraqesin në mënyra të ndryshme; nxënësi i Platonit, Aristoteli, i atribuon dy gjëra, arsyetimet induktive dhe përkufizimet e përgjithshme (Metafizika 1078b). Prandaj «metoda sokratike» zakonisht do të thotë Sokrati ashtu siç e shkroi Platoni.

Debati më i ashpër është për εἰρωνεία. Trasimaku thërret «αὕτη ʼκείνη ἡ εἰωθυῖα εἰρωνεία Σωκράτους», ja εἰρωνεία e zakonshme e Sokratit, sepse ai nuk do të përgjigjet (Republika 337a). Alkibiadi thotë se ai e kalon gjithë jetën εἰρωνευόμενος καὶ παίζων, duke luajtur me njerëzit (Simpoziumi 216e). Aristoteli e sheh εἴρων si dikë që e zvogëlon vetveten, dhe përmend Sokratin (Etika e Nikomakut 1127b). Por Sokrati i Platonit ngul këmbë se nuk di asgjë me vlerë të vërtetë (Apologjia 21d), dhe thotë se gjykatësit nuk do ta besojnë, duke e quajtur εἰρωνευόμενος (38a). A ishte padija e tij maskë, apo e sinqertë? Studiuesit nuk pajtohen.

Ata pyesin gjithashtu çfarë mund të provojë ἔλεγχος. Gregory Vlastos mendonte se mund të arrijë në rezultate pozitive; të tjerë mendojnë se tregon vetëm që bindjet e dikujt nuk përputhen me njëra-tjetrën.