Η αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα

Ο Πλάτων έγραψε την Πολιτεία ως συζήτηση. Στο έβδομο βιβλίο, ο Σωκράτης ζητά από τον Γλαύκωνα, που ήταν αδελφός του ίδιου του Πλάτωνα, να φανταστεί την εξής σκηνή (514a–517a).

• Άνθρωποι ζουν σε ένα υπόγειο σπήλαιο, το σπήλαιον. Είναι αλυσοδεμένοι στα πόδια και στον λαιμό από παιδιά, και έτσι μπορούν να κοιτάζουν μόνο μπροστά.
• Πίσω τους, πιο ψηλά, καίει μια φωτιά. Ανάμεσα στη φωτιά και στους δεσμώτες περνά ένας δρόμος με ένα χαμηλό τείχος, σαν το παραπέτασμα του κουκλοθεάτρου. Άνθρωποι περνούν από εκεί κρατώντας ψηλά αντικείμενα και ομοιώματα ανθρώπων και ζώων.
• Οι δεσμώτες βλέπουν μόνο τις σκιές (σκιαί) στο μέρος του σπηλαίου που έχουν μπροστά τους. Όταν κάποιος από όσους περνούν μιλά, η ηχώ μοιάζει να έρχεται από μια σκιά. Νομίζουν λοιπόν ότι μόνο οι σκιές είναι πραγματικές.
• Ένας δεσμώτης λύνεται και σύρεται ως το φως της μέρας. Το φως πονά τα μάτια του. Βλέπει πρώτα σκιές, ύστερα αντανακλάσεις στο νερό, ύστερα τα ίδια τα πράγματα, ύστερα τον νυχτερινό ουρανό και τέλος τον ήλιο.
• Κατεβαίνει πάλι στη θέση του. Τώρα δεν βλέπει στο σκοτάδι, και οι άλλοι τον κοροϊδεύουν. Θα σκότωναν όποιον προσπαθούσε να τους λύσει.

«Παράξενη εικόνα», λέει ο Γλαύκων. «ὁμοίους ἡμῖν», απαντά ο Σωκράτης: «όμοιους με εμάς» (515a).

Η «αλληγορία» είναι δική μας λέξη. Ο Σωκράτης ονομάζει την ιστορία εἰκόνα, και την εξηγεί ο ίδιος (517a–c). Η φυλακή αντιστοιχεί στον κόσμο που βλέπουμε γύρω μας, και η φωτιά της στη δύναμη του ήλιου. Η άνοδος είναι η πορεία της ψυχής προς τον νοητὸν τόπον, τον χώρο όπου φτάνει μόνο η σκέψη. Προσθέτει και μια επιφύλαξη: «θεὸς δέ που οἶδεν», ο θεός ξέρει αν αυτό είναι αληθινό (517b).

Τελευταία, και η πιο δύσκολη να τη δει κανείς, είναι ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα, η ιδέα του αγαθού (517b–c). Οι πλατωνικές ιδέες είναι οι αμετάβλητες πραγματικότητες πίσω από όσα αντιλαμβανόμαστε. Όταν κάποιος δει το αγαθό, πρέπει να καταλάβει ότι αυτό είναι η αιτία κάθε ορθού και ωραίου, και όποιος πρόκειται να ενεργεί με φρόνηση, ιδιωτικά ή δημόσια, πρέπει να το έχει δει.

Το σπήλαιο ολοκληρώνει μια σειρά τριών εικόνων: ο ήλιος και η διαιρεμένη γραμμή προηγούνται αμέσως στον διάλογο.

Η πρώτη φράση λέει ότι η εικόνα αφορά τη φύση μας «παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας», ως προς την παιδεία και την έλλειψή της (514a). Ο Σωκράτης βγάζει το συμπέρασμα στο 518b–d. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι βάζουν τη γνώση μέσα στην ψυχή, σαν να έβαζαν όραση σε τυφλά μάτια. Εκείνος απαντά ότι η δύναμη της μάθησης υπάρχει ήδη. Η παιδεία είναι η τέχνη που στρέφει την ψυχή, η περιαγωγή, προς το πραγματικό.

Έρχεται τότε το δύσκολο ερώτημα. Όσοι φτάνουν στην κορυφή δεν θέλουν να γυρίσουν, αλλά οι ιδρυτές της ιδανικής πόλης δεν πρέπει να τους αφήσουν να μείνουν εκεί (519c–d). Ο Γλαύκων αντιτείνει ότι έτσι τους αδικούν. Ο Σωκράτης απαντά ότι ο νόμος φροντίζει ολόκληρη την πόλη, όχι μία ομάδα, και τους λέει: «καταβατέον», πρέπει να κατεβείτε, ο καθένας με τη σειρά του (520c). Τότε την πόλη θα τη διοικούν άνθρωποι ξύπνιοι, όχι αντίπαλοι που μάχονται για σκιές, «σκιαμαχούντων».

Οι μελετητές συζητούν ακόμη γιατί οι φιλόσοφοι θα δέχονταν: ο Σωκράτης λέει επανειλημμένα ότι πρέπει να εξαναγκαστούν να άρχουν, και αμφισβητείται αν τους κινεί μόνο η δικαιοσύνη. Το κείμενο επίσης δεν αναφέρει ποτέ τον θάνατο του ίδιου του Σωκράτη το 399 π.Χ., αλλά πολλοί αναγνώστες τον διακρίνουν στην απειλή του 517a.

Μεγάλο μέρος της σκηνής λέγεται ακόμη με τις ίδιες λέξεις. Το σπήλαιο του Δυρού είναι επίσημη ονομασία· στην καθημερινή κουβέντα οι Έλληνες λένε σπηλιά. Θέατρο σκιών λέμε τον Καραγκιόζη, αν και το θέαμα αυτό δεν έχει ιστορική σχέση με την εικόνα του Πλάτωνα. Οι θαυματοποιοί του Πλάτωνα (514b), που κινούσαν τα ομοιώματα, είναι σήμερα οι ταχυδακτυλουργοί. Η σκιαμαχία είναι τώρα ένας μάταιος αγώνας με εχθρό που δεν υπάρχει.

Το είδωλο είναι ακόμη η εικόνα στον καθρέφτη, όπως τα εἴδωλα στο νερό στο 516a, αλλά μπορεί να είναι και ένας αστέρας που τον λατρεύουν οι νέοι. Και η παιδεία βρίσκεται στην πόρτα του Υπουργείου Παιδείας· το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» ήταν το κεντρικό σύνθημα της φοιτητικής εξέγερσης του 1973.