De socratische methode uitgelegd

De meeste leraren leggen eerst uit en stellen daarna vragen. De Sokrates die we bij Plato ontmoeten doet het omgekeerde: hij zegt dat hij het niet weet en vraagt de ander het uit te leggen. Zo'n gesprek is een διάλογος, en dit zijn de gebruikelijke stappen:

• De vraag. Sokrates vraagt wat iets is: τί ἐστι; Wat is moed? Wat is ἀρετή, voortreffelijkheid?
• Het antwoord. De ander geeft een ὁρισμός, een definitie, en is daar vaak zeker van.
• De toets. Met kleine vragen vindt Sokrates een geval waar het antwoord niet op past, of een botsing met iets wat de ander al heeft toegegeven. Deze toets is de ἔλεγχος.
• Een nieuwe poging. De ander verandert zijn antwoord, en de toets begint opnieuw.
• De doodlopende weg. Vaak bereikt niemand een definitief antwoord. Deze toestand van vastzitten is de ἀπορία.

Vastzitten is hier geen mislukking. Sokrates zegt dat hij iets wijzer lijkt dan iemand die ten onrechte denkt te weten, want «ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι», wat ik niet weet, denk ik ook niet te weten (Apologie 21d).

In Plato's Laches vraagt Sokrates: «ἀνδρεία τί ποτʼ ἐστίν», wat is moed nu eigenlijk? (190d). Laches vindt dat makkelijk: moedig is wie in de slaglinie blijft, tegen de vijand vecht en niet wegloopt (190e).

Sokrates geeft toe dat zo iemand moedig is, en noemt dan gevallen die niet passen. Van de Skythen wordt gezegd dat ze even goed vechten op de terugtocht als bij de achtervolging (191a). Laches antwoordt dat dit om ruiterij gaat, dus noemt Sokrates de Spartaanse voetsoldaten bij Plataeae, die, zo zegt men, terugweken en zich daarna omdraaiden om te vechten (191b–c). En mensen kunnen ook moedig zijn op zee, bij ziekte, in armoede en in de politiek (191d).

Het eerste antwoord was dus te beperkt. Laches probeert het opnieuw, daarna Nikias, en beide antwoorden mislukken. Tegen het einde concludeert Sokrates: «οὐκ ἄρα ηὑρήκαμεν … ἀνδρεία ὅτι ἔστιν», we hebben dus niet gevonden wat moed is (199e). De Euthyphro volgt een vergelijkbare weg: daar wordt vroomheid getoetst, in ongeveer vijf pogingen tot een definitie.

In de Meno klaagt Meno dat Sokrates lijkt op de platte zeevis νάρκη, de sidderrog, die iedereen verdooft die hem aanraakt: hij heeft vaak over ἀρετή gesproken, en nu kan hij niet eens zeggen wat het is (80a–b). Sokrates antwoordt dat hij anderen in ἀπορία brengt omdat hij er zelf in zit (80c–d). Daarna ondervraagt hij een slavenjongen uit Meno's huishouden over het verdubbelen van een vierkant. De jongen is zeker, loopt vast en wil pas dan echt weten; Sokrates en Meno zijn het erover eens dat de verdoving hem goed heeft gedaan (84a–c).

In de Theaetetus zegt Sokrates dat zijn moeder, Φαιναρέτη, een μαῖα was, een vroedvrouw, en dat hij haar kunst op zielen toepast (149a–150c). Hij claimt geen eigen wijsheid: hij helpt anderen ideeën te baren, en toetst of elk idee echt of vals is (150c). Zijn kunst heet μαιευτική (161e), vandaar de term maieutiek.

In de Gorgias zet hij twee soorten ἔλεγχος tegenover elkaar. In de rechtbank brengt een partij veel getuigen, en dat, zegt hij, is voor de waarheid niets waard (471e–472a). Zijn eigen soort heeft één getuige nodig: degene met wie hij praat (475e–476a).

Sokrates liet geen geschriften na, dus alles wat we weten is uit de tweede hand, en veel staat ter discussie. Aristophanes drijft de spot met hem in De wolken; Xenophon en Plato stellen hem op verschillende manieren voor; Plato's leerling Aristoteles schrijft hem twee dingen toe, inductieve argumenten en algemene definities (Metafysica 1078b). „De socratische methode” betekent dus meestal Sokrates zoals Plato hem schreef.

Het felste debat gaat over εἰρωνεία. Thrasymachos roept «αὕτη ʼκείνη ἡ εἰωθυῖα εἰρωνεία Σωκράτους», daar heb je de gewone εἰρωνεία van Sokrates, omdat hij niet wil antwoorden (Politeia 337a). Alkibiades zegt dat hij zijn hele leven εἰρωνευόμενος καὶ παίζων doorbrengt, spelend met mensen (Symposium 216e). Aristoteles ziet de εἴρων als iemand die dingen kleiner maakt, en noemt Sokrates (Ethica Nicomachea 1127b). Plato's Sokrates houdt echter vol dat hij niets van echte waarde weet (Apologie 21d), en zegt dat de rechters hem niet zullen geloven en hem εἰρωνευόμενος zullen vinden (38a). Was zijn onwetendheid een masker, of oprecht? Geleerden zijn het oneens.

Ze vragen zich ook af wat de ἔλεγχος kan bewijzen. Gregory Vlastos meende dat die tot positieve resultaten kon leiden; anderen denken dat hij alleen laat zien dat iemands opvattingen niet bij elkaar passen.