Metoda sokratejska: ironia i majeutyka

Większość nauczycieli najpierw wyjaśnia, a potem pyta. Sokrates, którego spotykamy u Platona, robi odwrotnie: mówi, że nie wie, i prosi rozmówcę o wyjaśnienie. Taka rozmowa to διάλογος, a oto jej zwykłe etapy:

• Pytanie. Sokrates pyta, czym coś jest: τί ἐστι; Czym jest męstwo? Czym jest ἀρετή, doskonałość?
• Odpowiedź. Rozmówca podaje ὁρισμός, definicję, i często jest jej pewien.
• Próba. Drobnymi pytaniami Sokrates znajduje przypadek, do którego odpowiedź nie pasuje, albo sprzeczność z tym, na co rozmówca już się zgodził. Ta próba to ἔλεγχος.
• Nowa próba odpowiedzi. Rozmówca zmienia odpowiedź i sprawdzanie zaczyna się od nowa.
• Ślepa uliczka. Często nikt nie dochodzi do ostatecznej odpowiedzi. Ten stan bezradności to ἀπορία.

Bezradność nie jest tu porażką. Sokrates mówi, że wydaje się nieco mądrzejszy od kogoś, kto błędnie sądzi, że wie, ponieważ «ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι», czego nie wiem, tego też nie sądzę, że wiem (Obrona Sokratesa 21d).

W Lachesie Platona Sokrates pyta: «ἀνδρεία τί ποτʼ ἐστίν», czym właściwie jest męstwo? (190d). Laches uważa, że to łatwe: mężny jest ten, kto zostaje w szyku, walczy z wrogiem i nie ucieka (190e).

Sokrates przyznaje, że taki człowiek jest mężny, a potem podaje przypadki, które nie pasują. Scytowie podobno walczą równie dobrze, cofając się, jak i ścigając (191a). Laches odpowiada, że chodzi o jazdę, więc Sokrates wspomina spartańskich piechurów pod Platejami, którzy, jak mówią, cofnęli się, a potem zawrócili do walki (191b–c). A ludzie mogą być mężni także na morzu, w chorobie, w biedzie i w polityce (191d).

Pierwsza odpowiedź była więc zbyt wąska. Laches próbuje jeszcze raz, potem próbuje Nikiasz, i obie odpowiedzi upadają. Pod koniec Sokrates stwierdza: «οὐκ ἄρα ηὑρήκαμεν … ἀνδρεία ὅτι ἔστιν», a więc nie znaleźliśmy, czym jest męstwo (199e). Eutyfron idzie podobną drogą: sprawdzana jest tam pobożność, w około pięciu próbach definicji.

W Menonie Menon skarży się, że Sokrates przypomina płaską rybę morską νάρκη, drętwę, która poraża każdego, kto jej dotknie: wiele razy mówił o ἀρετή, a teraz nie umie nawet powiedzieć, czym ona jest (80a–b). Sokrates odpowiada, że wprawia innych w ἀπορία, bo sam w niej jest (80c–d). Następnie wypytuje młodego niewolnika z domu Menona, jak podwoić kwadrat. Chłopiec jest pewny siebie, utyka i dopiero wtedy chce się dowiedzieć; Sokrates i Menon zgadzają się, że to porażenie wyszło mu na dobre (84a–c).

W Teajtecie Sokrates mówi, że jego matka, Φαιναρέτη, była μαῖα, położną, i że on uprawia jej sztukę wobec dusz (149a–150c). Nie przypisuje sobie własnej mądrości: pomaga innym rodzić myśli i sprawdza, czy każda jest prawdziwa, czy fałszywa (150c). Jego sztuka nazywa się μαιευτική (161e), stąd termin majeutyka.

W Gorgiaszu przeciwstawia dwa rodzaje ἔλεγχος. W sądach jedna strona przyprowadza wielu świadków, a to, jak mówi, nic nie jest warte dla prawdy (471e–472a). Jego rodzaj potrzebuje jednego świadka: osoby, z którą rozmawia (475e–476a).

Sokrates nie zostawił pism, więc wszystko, co wiemy, pochodzi z drugiej ręki, a wiele jest spornych. Arystofanes kpi z niego w Chmurach; Ksenofont i Platon przedstawiają go w różny sposób; uczeń Platona, Arystoteles, przypisuje mu dwie rzeczy: rozumowania indukcyjne i definicje ogólne (Metafizyka 1078b). „Metoda sokratejska” oznacza więc zwykle Sokratesa takiego, jakim napisał go Platon.

Najostrzejszy spór dotyczy εἰρωνεία. Trazymach wykrzykuje «αὕτη ʼκείνη ἡ εἰωθυῖα εἰρωνεία Σωκράτους», oto zwykła εἰρωνεία Sokratesa, bo ten nie chce odpowiadać (Państwo 337a). Alkibiades mówi, że Sokrates spędza całe życie εἰρωνευόμενος καὶ παίζων, bawiąc się ludźmi (Uczta 216e). Arystoteles widzi w εἴρων kogoś, kto umniejsza, i wymienia Sokratesa (Etyka nikomachejska 1127b). Sokrates Platona twierdzi jednak, że nie wie nic naprawdę wartościowego (Obrona Sokratesa 21d), i mówi, że sędziowie mu nie uwierzą, uznając go za εἰρωνευόμενος (38a). Czy jego niewiedza była maską, czy była szczera? Badacze się spierają.

Pytają też, co może udowodnić ἔλεγχος. Gregory Vlastos sądził, że może on prowadzić do pozytywnych wyników; inni uważają, że pokazuje tylko, iż czyjeś poglądy do siebie nie pasują.