Η δουλεία στην αρχαία Ελλάδα

Στην αρχαία Ελλάδα, ο δούλος, ο δοῦλος, ήταν ένας άνθρωπος που ανήκε σε έναν άλλον άνθρωπο. Ο δούλος δεν πληρωνόταν, δεν διάλεγε πού θα ζήσει, και μπορούσαν να τον αγοράσουν, να τον πουλήσουν, να τον νοικιάσουν ή να τον χαρίσουν, σαν ζώο ή σαν εργαλείο. Ο ιδιοκτήτης λεγόταν δεσπότης, δηλαδή αφέντης.

Δούλοι υπήρχαν παντού. Στα σπίτια μαγείρευαν, καθάριζαν και φρόντιζαν τα παιδιά. Δούλευαν στα χωράφια, στα εργαστήρια και στις οικοδομές, ενώ λίγοι ανήκαν στην ίδια την πόλη και βοηθούσαν στην τήρηση της τάξης. Η πιο σκληρή δουλειά ήταν στα ορυχεία ασημιού του Λαυρίου, νότια της Αθήνας, όπου πέθαιναν πολλοί δούλοι.

Οι περισσότεροι Έλληνες θεωρούσαν τη δουλεία φυσιολογική. Κάθε ελεύθερος άνθρωπος, πολίτης ή ξένος, μπορούσε να έχει δούλους. Αυτή είναι μια από τις πιο δύσκολες αλήθειες για την αρχαία Ελλάδα: η αθηναϊκή δημοκρατία, που έδωσε την εξουσία στον λαό, γεννήθηκε σε μια κοινωνία όπου ένας άνθρωπος μπορούσε να είναι ιδιοκτησία ενός άλλου.

Μερικοί δούλοι γεννιούνταν από μητέρες δούλες. Πολύ περισσότεροι ήταν αιχμάλωτοι. Όταν μια πόλη κυριευόταν σε πόλεμο, οι νικητές συχνά πουλούσαν τους κατοίκους της. Το 416 π.Χ., όταν παραδόθηκε το νησί της Μήλου, οι Αθηναίοι θανάτωσαν τους ενήλικους άνδρες και πούλησαν τις γυναίκες και τα παιδιά ως δούλους (Θουκυδίδης 5.116). Ο αιχμάλωτος πολέμου που πουλιόταν έτσι λεγόταν ἀνδράποδον. Και οι πειρατές απήγαγαν ανθρώπους, ενώ ανεπιθύμητα μωρά που τα άφηναν έξω να πεθάνουν μπορούσε κάποιος να τα μαζέψει και να τα μεγαλώσει ως δούλους.

Στην Αθήνα, ένας νόμος του Σόλωνα στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. απαγόρευσε τα δάνεια με εγγύηση το ίδιο το πρόσωπο, κι έτσι ένας Αθηναίος δεν μπορούσε πια να γίνει δούλος για χρέη (Αθηναίων Πολιτεία 6.1). Γι’ αυτό οι δούλοι έρχονταν συνήθως από αλλού. Πουλιούνταν σε μηνιαία παζάρια στην Αγορά και στην περιοχή των μεταλλείων κοντά στο Σούνιο. Μια επιγραφή από την Αττική του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. δίνει τιμές 70 δραχμών για ένα παιδί και 200 για έναν ενήλικο άνδρα.

Η χειρότερη μοίρα ήταν τα ορυχεία. Ο πλούσιος Αθηναίος Νικίας είχε κάποτε χίλιους ανθρώπους στα ορυχεία και τους νοίκιαζε σε έναν εργολάβο για έναν οβολό την ημέρα τον καθένα (Ξενοφών, Πόροι 4.14).

Η Σπάρτη είχε ένα διαφορετικό σύστημα. Τη γη της την καλλιεργούσαν οι είλωτες, οι εἵλωτες. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι περισσότεροι ήταν απόγονοι των παλαιών Μεσσηνίων, ενός ελληνικού λαού που οι Σπαρτιάτες είχαν κατακτήσει και υποδουλώσει σε έναν παλαιότερο πόλεμο (1.101). Οι είλωτες λοιπόν δεν ήταν άτομα που αγοράζονταν ένα ένα στο παζάρι, αλλά ένας ολόκληρος κατακτημένος λαός, πολύ πιο πολυάριθμος από τους αφέντες του. Στη μάχη των Πλαταιών, το 479 π.Χ., γράφει ο Ηρόδοτος, 5.000 Σπαρτιάτες συνοδεύονταν από 35.000 ελαφρά οπλισμένους είλωτες, επτά για τον καθένα (9.28).

Οι Σπαρτιάτες ζούσαν με τον φόβο μιας επανάστασης των ειλώτων. Μετά από έναν μεγάλο σεισμό, πολλοί είλωτες πράγματι εξεγέρθηκαν και οχυρώθηκαν στο όρος Ιθώμη (Θουκυδίδης 1.101). Ο Θουκυδίδης αφηγείται και μια ανατριχιαστική ιστορία, που τη θυμίζει όταν περιγράφει το 424 π.Χ.· η ακριβής χρονολογία της δεν είναι γνωστή. Οι Σπαρτιάτες κάλεσαν τους είλωτες που είχαν πολεμήσει καλύτερα για τη Σπάρτη να παρουσιαστούν και να πάρουν την ελευθερία τους. Περίπου δύο χιλιάδες επιλέχθηκαν και γύρισαν τους ναούς με στεφάνια, αλλά λίγο αργότερα εξαφανίστηκαν, και κανείς δεν έμαθε πώς πέθανε ο καθένας (4.80). Η πολιτική της Σπάρτης, λέει ο Θουκυδίδης, καθοριζόταν πάντα από την ανάγκη να προφυλάγεται από τους είλωτες.

Πόσοι δούλοι ζούσαν στην Αθήνα; Κανείς δεν το ξέρει με ακρίβεια. Ο συγγραφέας Αθήναιος αναφέρει μια απογραφή επί Δημητρίου του Φαληρέα, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ.: 21.000 Αθηναίοι, 10.000 μέτοικοι και 400.000 δούλοι. Οι ιστορικοί αμφιβάλλουν για τον αριθμό των δούλων και διαφωνούν για το τι μετρούσε στην πραγματικότητα η απογραφή. Βέβαιο είναι ότι ήταν πολλοί: όταν οι Σπαρτιάτες κατέλαβαν τη Δεκέλεια στην Αττική το 413 π.Χ., δραπέτευσαν πάνω από είκοσι χιλιάδες δούλοι, σε μεγάλο μέρος τεχνίτες (Θουκυδίδης 7.27).

Οι δούλοι δεν είχαν σχεδόν κανένα δικαίωμα. Ο αφέντης δεν επιτρεπόταν να σκοτώσει τον δούλο του, αλλά ο νόμος δεν τον εμπόδιζε να τον δέρνει, και στα αθηναϊκά δικαστήρια η μαρτυρία ενός δούλου μετρούσε μόνο αν δινόταν με βασανιστήρια, αν και οι ιστορικοί συζητούν πόσο συχνά γινόταν αυτό στην πράξη. Ο αφέντης μπορούσε να ελευθερώσει έναν δούλο, που γινόταν τότε ἀπελεύθερος. Ο απελεύθερος όμως δεν γινόταν πολίτης: όπως οι ξένοι που ζούσαν μόνιμα στην πόλη, πλήρωνε τον φόρο των μετοίκων.

Λίγοι Έλληνες αμφισβήτησαν τη δουλεία. Ο Αριστοτέλης ονόμασε τον δούλο «κτῆμά τι ἔμψυχον», «ένα έμψυχο απόκτημα» (Πολιτικά 1253b), και υποστήριξε ότι κάποιοι άνθρωποι είναι δούλοι από τη φύση τους. Αναφέρει όμως και ότι άλλοι έλεγαν πως η δουλεία είναι αντίθετη στη φύση, ότι στηρίζεται μόνο στη βία και ότι γι’ αυτό είναι άδικη. Ανάμεσα στους λίγους επικριτές ήταν ο τραγικός ποιητής Ευριπίδης, ο ρήτορας Αλκιδάμας και ο κωμικός ποιητής Φιλήμων.