Η καθημερινή ζωή στην αρχαία Αθήνα

Φαντάσου την Αθήνα γύρω στο 400 π.Χ. Η πόλη είναι γεμάτη ανθρώπους: πολίτες, ξένους που ζουν και δουλεύουν εκεί και πολλούς δούλους. Η μέρα τους, η ἡμέρα, αρχίζει νωρίς.

Το πρώτο γεύμα είναι πολύ μικρό. Οι αρχαίοι το έλεγαν ἀκράτισμα, δηλαδή πρωινό. Ήταν ένα κομμάτι ψωμί βουτηγμένο στο κρασί. Το όνομα βγαίνει από το ἄκρατος, που σημαίνει «ανακάτευτος», γιατί αυτό το κρασί δεν είχε μέσα νερό. Τις άλλες ώρες οι Έλληνες συνήθως ανακάτευαν το κρασί τους, τον οἶνον, με νερό.

Το ψωμί ήταν η πιο σημαντική τροφή της ημέρας. Υπήρχαν δύο βασικά είδη. Ο ἄρτος ήταν ψωμί από σιτάρι. Η μᾶζα ήταν ένα είδος πίτας από κριθάρι. Στην αγορά μπορούσε κανείς να αγοράσει και σύκα, σκόρδο, λαχανικά, αλάτι και μέλι για να τα φάει με το ψωμί του.

Μετά το πρωινό, τα αγόρια από οικογένειες που μπορούσαν να πληρώσουν πήγαιναν στο σχολείο. Δεν περπατούσαν μόνα τους. Ένας δούλος, ο παιδαγωγός, δηλαδή «αυτός που οδηγεί το παιδί», τα συνόδευε από το σπίτι στο σχολείο και πίσω.

Ο φιλόσοφος Πλάτωνας μάς λέει τι μάθαιναν τα αγόρια. Πρώτα ένας δάσκαλος τους μάθαινε τα γράμματα. Ύστερα διάβαζαν έργα καλών ποιητών και τα μάθαιναν απέξω. Ένας δάσκαλος της μουσικής τούς μάθαινε να παίζουν λύρα και να τραγουδούν. Αργότερα ένας γυμναστής έκανε το σώμα τους δυνατό. Τα πλούσια αγόρια άρχιζαν το σχολείο πιο μικρά και έμεναν περισσότερο.

Τα κορίτσια δεν πήγαιναν στο σχολείο. Έμεναν στο σπίτι με τη μητέρα τους και μάθαιναν να γνέθουν μαλλί και να υφαίνουν. Αυτή ήταν η κύρια δουλειά των περισσότερων Αθηναίων γυναικών, που έφτιαχναν το ύφασμα για όλη την οικογένεια. Δούλευαν σε έναν ψηλό, όρθιο αργαλειό, τον ἱστόν, συχνά στην αυλή στη μέση του σπιτιού, γιατί η ύφανση θέλει καλό φως.

Το πρωί η ἀγορά ήταν γεμάτη κόσμο. Οι αρχαίοι έλεγαν μάλιστα «όταν η αγορά είναι γεμάτη» για να πουν τις ώρες πριν από το μεσημέρι. Η αγορά ήταν μια μεγάλη ανοιχτή πλατεία με πάγκους, μαγαζιά, ναούς και δημόσια κτίρια. Οι άντρες έρχονταν εδώ για να αγοράσουν και να πουλήσουν, για να πάρουν μέρος στη ζωή της πόλης ή απλώς για να κουβεντιάσουν με φίλους.

Πολλοί πωλητές στην αγορά ήταν γυναίκες. Πουλούσαν αλεύρι, αλάτι, μέλι, σύκα, λαχανικά, αρώματα και κορδέλες. Ο κωμικός ποιητής Αριστοφάνης έφτιαξε γι’ αυτές μια πολύ μεγάλη αστεία λέξη: σκοροδοπανδοκευτριαρτοπώλιδες, δηλαδή «γυναίκες που πουλούν σκόρδα, κρατούν πανδοχείο και πουλούν ψωμί». Βρίσκεις μέσα της τον ἄρτον; Οι συγγραφείς μάς λένε επίσης ότι στις πλούσιες οικογένειες τα ψώνια τα έκανε συχνά μια δούλη.

Τα σπίτια δεν είχαν βρύσες. Το νερό ερχόταν από πηγάδια ή από μια δημόσια κρήνη, την κρήνη. Οι άνθρωποι το κουβαλούσαν στο σπίτι σε ένα μεγάλο δοχείο για νερό, την ὑδρία. Σε παλαιότερα αγγεία βλέπουμε γυναίκες να γεμίζουν τις υδρίες τους στην κρήνη και να συναντούν εκεί τις φίλες τους. Στην εποχή του Περικλή, οι πλούσιες οικογένειες προτιμούσαν να στέλνουν δούλους για αυτή τη βαριά δουλειά.

Γύρω στο μεσημέρι έτρωγαν ένα ελαφρύ γεύμα, το ἄριστον. Στα παλιά έπη του Ομήρου αυτή η λέξη σήμαινε πρωινό, αλλά στην κλασική Αθήνα ήταν το μεσημεριανό.

Το κύριο γεύμα, το δεῖπνον, ερχόταν αργότερα, το απόγευμα ή το βράδυ. Μερικές φορές οι πλούσιοι άντρες καλούσαν φίλους σε δείπνο. Μετά το φαγητό ακολουθούσε ένα γλέντι με κρασί, το συμπόσιο. Εκεί το κρασί ανακατευόταν με νερό σε ένα μεγάλο αγγείο, τον κρατήρα, πριν το πιει κανείς.

Δεν ζούσαν όλοι οι Αθηναίοι την ίδια μέρα. Ένας πλούσιος πολίτης, ένας φτωχός τεχνίτης, μια γυναίκα, ένα παιδί και ένας δούλος είχαν πολύ διαφορετικές ζωές. Τα περισσότερα βιβλία που σώθηκαν τα έγραψαν πλούσιοι άντρες, γι’ αυτό οι ιστορικοί συζητούν ακόμα πόσο συχνά έβγαιναν πραγματικά από το σπίτι οι γυναίκες των πολιτών. Οι ζωγραφιές στα αγγεία και τα αντικείμενα που βρήκαν οι αρχαιολόγοι μέσα και γύρω από την αγορά, όπως πήλινα βαρίδια αργαλειού και σπασμένα αγγεία, μας βοηθούν να δούμε και τη ζωή των απλών ανθρώπων.