Πολίτες, μέτοικοι και δούλοι στην αρχαία Αθήνα

Φαντάσου ότι περπατάς στην αγορά της Αθήνας τον 5ο αιώνα π.Χ. Όλοι μοιάζουν περίπου ίδιοι: απλά ρούχα, σανδάλια, χέρια που δουλεύουν. Όμως οι άνθρωποι γύρω σου ανήκουν σε τρεις πολύ διαφορετικές ομάδες.

Οι πολίτες, οι πολῖται, ήταν τα μέλη της πόλης. Μόνο οι ενήλικοι άνδρες πολίτες μπορούσαν να ψηφίζουν στην εκκλησία του δήμου, να γίνονται δικαστές ή να αναλαμβάνουν αξιώματα. Οι πολίτες μπορούσαν επίσης να έχουν γη και σπίτια.

Οι μέτοικοι ήταν ελεύθεροι ξένοι που είχαν έρθει να ζήσουν μόνιμα στην Αθήνα. Δούλευαν ως έμποροι, αγγειοπλάστες, χτίστες ή τραπεζίτες. Ήταν ελεύθεροι, αλλά δεν ψήφιζαν και πλήρωναν έναν φόρο κάθε χρόνο.

Οι δούλοι, οι δοῦλοι, δεν ήταν καθόλου ελεύθεροι. Ανήκαν σε έναν ιδιοκτήτη, σαν ένα κομμάτι της περιουσίας του, και μπορούσαν να πουληθούν και να αγοραστούν. Μαγείρευαν, καθάριζαν, καλλιεργούσαν, έφτιαχναν πράγματα στα εργαστήρια και έσκαβαν στα ορυχεία ασημιού.

Η ιδιότητα του πολίτη στην Αθήνα προερχόταν από τη γέννηση, όχι από τον τόπο κατοικίας. Μετά από έναν νόμο που πρότεινε ο Περικλής το 451/0 π.Χ., ένα παιδί ήταν πολίτης μόνο αν ήταν Αθηναίοι και οι δύο γονείς του (Αθηναίων Πολιτεία 26.3). Ένας άνδρας που γεννιόταν στην Αθήνα από ξένο πατέρα έμενε ξένος σε όλη του τη ζωή.

Στα δεκαοκτώ του χρόνια ο νέος γραφόταν στον δῆμο του, το χωριό ή τη συνοικία του. Τα μέλη του δήμου ψήφιζαν ένορκα: είχε την απαιτούμενη ηλικία, ήταν ελεύθερος και γεννημένος από νόμιμο γάμο; Αν τον απέρριπταν, μπορούσε να προσφύγει σε δικαστήριο, αλλά αν έχανε, πουλιόταν ως δούλος (Αθηναίων Πολιτεία 42.1). Η ιδιότητα του πολίτη ήταν προνόμιο που η πόλη φύλαγε προσεκτικά.

Και οι Αθηναίες ήταν πολίτισσες, και μόνο μια μητέρα πολίτισσα μπορούσε να φέρει στον κόσμο πολίτη. Όμως οι γυναίκες δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα: δεν ψήφιζαν, δεν μιλούσαν στην εκκλησία και δεν αναλάμβαναν αξιώματα. Έτσι, όσοι κυβερνούσαν πραγματικά την Αθήνα ήταν μια μειοψηφία των κατοίκων της: οι ενήλικοι άνδρες από οικογένειες πολιτών.

Μέτοικος, σύμφωνα με το βυζαντινό λεξικό που λέγεται Σούδα, ήταν όποιος είχε φύγει από μια πόλη για να ζήσει μόνιμα σε μια άλλη, και όχι ένας επισκέπτης περαστικός. Πολλοί έρχονταν από άλλες ελληνικές πόλεις, άλλοι από τη Θράκη, τη Φοινίκη ή τη Μικρά Ασία, επειδή τους τραβούσε το εμπόριο της Αθήνας και του λιμανιού της, του Πειραιά.

Οι μέτοικοι είχαν υποχρεώσεις χωρίς ψήφο. Κάθε χρόνο ο άνδρας πλήρωνε το μετοίκιον, έναν φόρο δώδεκα δραχμών, και η ανεξάρτητη γυναίκα έξι· όποιος μέτοικος δεν πλήρωνε μπορούσε να πουληθεί (Σούδα, που παραθέτει τον ρήτορα Ισαίο). Ο μέτοικος χρειαζόταν επίσης έναν πολίτη εγγυητή, έναν προστάτη. Οι μέτοικοι δεν μπορούσαν να έχουν γη ή σπίτι, εκτός αν η πόλη τούς έδινε αυτό το δικαίωμα ως τιμή. Πολεμούσαν: ο Θουκυδίδης (2.31) μετρά τουλάχιστον 3.000 μετοίκους οπλίτες στην εισβολή στα Μέγαρα το 431 π.Χ.

Μερικοί μέτοικοι πλούτισαν. Ο Κέφαλος ήρθε από τις Συρακούσες με πρόσκληση του Περικλή, και η οικογένειά του είχε εργαστήριο ασπίδων στον Πειραιά. Ο γιος του, ο λογογράφος Λυσίας, διηγήθηκε αργότερα πώς οι Τριάκοντα Τύραννοι τούς πήραν 700 ασπίδες και 120 δούλους το 404 π.Χ. (Λυσίας 12.4, 12.19).

Η δουλεία ήταν κάτι συνηθισμένο σε κάθε ελληνική πόλη, και η Αθήνα δεν αποτελούσε εξαίρεση. Οι περισσότεροι δούλοι ήταν ξένοι, αιχμάλωτοι πολέμου ή αγορασμένοι από δουλεμπόρους. Δούλευαν σε σπίτια, σε χωράφια, σε εργαστήρια και, με τις χειρότερες συνθήκες, στα ορυχεία ασημιού του Λαυρίου. Ο Ξενοφών (Πόροι 4.14) λέει ότι ο στρατηγός Νικίας είχε κάποτε χίλιους άνδρες στα ορυχεία και τους νοίκιαζε για έναν οβολό την ημέρα τον καθένα.

Πόσοι ήταν οι δούλοι; Κανείς δεν το ξέρει με βεβαιότητα. Ο Αθήναιος (6.272c) αναφέρει μια απογραφή επί Δημητρίου του Φαληρέα, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ.: 21.000 Αθηναίοι, 10.000 μέτοικοι και 400.000 δούλοι. Οι ιστορικοί διαφωνούν για το τι σήμαιναν αυτές οι κατηγορίες, και πολλοί θεωρούν τον αριθμό των δούλων απίθανα μεγάλο. Ο Θουκυδίδης (7.27) δίνει μια μικρότερη αλλά πιο σίγουρη ένδειξη: μετά το 413 π.Χ. περισσότεροι από 20.000 δούλοι κατέφυγαν στους Σπαρτιάτες.

Μερικοί δούλοι απελευθερώνονταν. Ο απελεύθερος, ο ἀπελεύθερος, δεν γινόταν πολίτης, αλλά περνούσε στους μετοίκους και πλήρωνε τον φόρο τους. Ένας εχθρικός συγγραφέας, γνωστός ως Ψευδοξενοφών, παραπονιόταν μάλιστα ότι στην Αθήνα δεν ξεχώριζες από τα ρούχα τους δούλους, τους μετοίκους και τους πολίτες (Αθηναίων Πολιτεία 1.10).