Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας

Στην Οδύσσεια, ο Όμηρος μιλά για μια νῆσον, ένα νησί, μπροστά στην ακτή της Αιγύπτου, με καλό λιμάνι. Το όνομά του είναι Φάρος. Ο Όμηρος λέει ότι ένα πλοίο χρειαζόταν μια ολόκληρη μέρα για να φτάσει εκεί. Πολλούς αιώνες αργότερα, το 331 π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε σε εκείνη την ακτή μια νέα πόλη: την Αλεξάνδρεια.

Ο γεωγράφος Στράβων επισκέφθηκε την Αλεξάνδρεια τον 1ο αιώνα π.Χ. Περιγράφει τη Φάρο ως νησίον, ένα μικρό και μακρόστενο νησί, ακριβώς δίπλα στη στεριά. Ένα μακρύ ανάχωμα, το Επταστάδιο, ένας δρόμος πάνω από το νερό, το ένωνε με την ακτή. Ανάμεσα στο νησί και στην ακτή βρισκόταν ο μεγάλος λιμήν, το λιμάνι.

Πολλά πλοία έρχονταν εδώ, αλλά η είσοδος ήταν επικίνδυνη. Ο Στράβων εξηγεί γιατί: η ακτή και από τις δύο πλευρές είναι χαμηλή και δεν έχει λιμάνια, και υπάρχουν βράχια και ρηχά νερά. Οι ναυτικοί στο ανοιχτό πέλαγος χρειάζονταν ένα ψηλό και λαμπρό σημάδι, για να βρουν την είσοδο.

Ο Πτολεμαίος Α΄, ένας από τους στρατηγούς του Αλεξάνδρου και αργότερα βασιλιάς της Αιγύπτου, άρχισε να σχεδιάζει έναν τεράστιο πύργο στην ανατολική άκρη του νησιού. Ο γιος του, ο Πτολεμαίος Β΄, τον τελείωσε γύρω στο 280 π.Χ. Ο Στράβων τον λέει πύργο από λευκή πέτρα, θαυμάσια χτισμένο, με πολλούς ορόφους. Προσθέτει ότι είχε το ίδιο όνομα με το νησί.

Κανείς δεν ξέρει το ακριβές ύψος του. Οι σημερινές εκτιμήσεις φτάνουν από περίπου 100 ως 140 μέτρα. Νομίσματα της ρωμαϊκής εποχής και μεταγενέστεροι Άραβες συγγραφείς δείχνουν τρία μέρη: τετράγωνη βάση, οκτάγωνο μέσο και στρογγυλή κορυφή, αλλά οι παλιές περιγραφές δεν συμφωνούν πάντα. Σήμερα τον μετράμε στα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου.

Ο Πλίνιος, Ρωμαίος συγγραφέας, λέει ότι αρχιτέκτονας ήταν ο Σώστρατος ο Κνίδιος, και ότι ο βασιλιάς τού επέτρεψε να γράψει το όνομά του στον πύργο. Μερικοί ιστορικοί πιστεύουν ότι ο Σώστρατος τον πλήρωσε και δεν τον σχεδίασε. Ο Λουκιανός, που έγραφε στα ελληνικά, διηγείται μια άλλη ιστορία: ο Σώστρατος χάραξε το όνομά του στην πέτρα, το σκέπασε με σοβά, και έγραψε πάνω στον σοβά το όνομα του βασιλιά. Όταν ο σοβάς έπεσε, φάνηκαν τα δικά του λόγια: θεοῖς σωτῆρσιν, «στους θεούς σωτήρες», για όσους ταξιδεύουν στη θάλασσα. Ο σωτήρ είναι ο σωτήρας.

Τι έκανε ο πύργος; Ο Πλίνιος, που έγραφε τον 1ο αιώνα μ.Χ., λέει ότι έδειχνε φωτιές τη νύχτα, για να προειδοποιεί κάθε πλοῖον, κάθε πλοίο, για τα ρηχά νερά και να δείχνει την είσοδο του λιμανιού. Είχε μία ανησυχία: από μακριά, μια φωτιά που καίει συνέχεια μπορεί να μοιάζει με αστέρι. Ο Λουκιανός προσθέτει ότι το φως του κρατούσε τους ναυτικούς μακριά από ένα πολύ επικίνδυνο μέρος της ακτής.

Η αρχαία λέξη για τη φωτιά είναι πῦρ. Οι Έλληνες σήμερα λένε φωτιά στην καθημερινή τους γλώσσα, αλλά το πυρ υπάρχει ακόμα στα επίσημα ελληνικά, και το ακούς μέσα στη λέξη πυροσβέστης.

Κάποια πράγματα μένουν άγνωστα. Οι ιστορικοί συζητούν αν έκαιγε φωτιά από την αρχή, αν και ο ποιητής Ποσείδιππος, που έζησε εκείνα τα χρόνια, μιλά ήδη για μια μεγάλη φωτιά που έκαιγε όλη τη νύχτα στην κορυφή. Ίσως έκαιγε λάδι, γιατί τα ξύλα ήταν λίγα. Μεταγενέστεροι Άραβες συγγραφείς περιγράφουν έναν μεγάλο καθρέφτη, αλλά κανείς δεν μπορεί να αποδείξει ότι υπήρξε. Ο Πλίνιος μάς λέει επίσης ότι τέτοιες φωτιές έκαιγαν στην εποχή του και σε άλλα λιμάνια, όπως η Όστια και η Ραβέννα, στην Ιταλία. Η ιδέα είχε απλωθεί.

Ο Φάρος στάθηκε περισσότερα από 1.500 χρόνια. Ο σεισμός μπορεί να ταρακουνήσει άσχημα έναν ψηλό πύργο, και η Αλεξάνδρεια είχε πολλούς. Δυνατοί σεισμοί αναφέρονται το 796, τη δεκαετία του 950, το 1303 και το 1323. Οι άνθρωποι επισκεύασαν τον πύργο αρκετές φορές, αλλά εκείνος αδυνάτιζε.

Ο ταξιδιώτης Ιμπν Μπατούτα πήγε εκεί δύο φορές. Το 1326 μπορούσε ακόμα να φτάσει στην πόρτα του πρώτου ορόφου. Το 1349, ο πύργος ήταν τόσο ερειπωμένος, που δεν μπορούσε ούτε να μπει ούτε να ανέβει ως την πόρτα. Το 1477, ο σουλτάνος Καϊτμπέι άρχισε να χτίζει ένα κάστρο στο ίδιο σημείο, με πέτρες από τον παλιό πύργο. Το κάστρο στέκεται εκεί ακόμα και σήμερα.

Από το 1960 περίπου, δύτες άρχισαν να μελετούν τα ερείπια μέσα στη θάλασσα. Το 1994, ο Γάλλος αρχαιολόγος Ζαν-Υβ Αμπερέρ και η ομάδα του άρχισαν ανασκαφές κάτω από το νερό. Έχουν καταγράψει πια περισσότερους από 5.000 ογκόλιθους από τον φάρο και από κοντινά κτίρια, και μερικοί ζυγίζουν ως 60 τόνους. Βρήκαν επίσης τεράστια αγάλματα, και ο Αμπερέρ πιστεύει ότι απεικονίζουν τον βασιλιά Πτολεμαίο.