Latarnia morska na Faros

W Odysei Homer mówi o νῆσος, czyli wyspie, naprzeciw wybrzeża Egiptu, z dobrym portem. Nazywa się ona Φάρος. Homer mówi, że statek płynął tam cały dzień. Wiele wieków później, w 331 r. p.n.e., Aleksander Wielki założył na tym wybrzeżu nowe miasto: Aleksandrię.

Geograf Strabon odwiedził Aleksandrię w I wieku p.n.e. Opisuje Faros jako νησίον, małą, długą wyspę tuż obok lądu. Długa grobla, Heptastadion, czyli droga nad wodą, łączyła ją z brzegiem. Między wyspą a wybrzeżem leżał wielki λιμήν, czyli port.

Przypływało tu wiele statków, ale wejście było niebezpieczne. Strabon wyjaśnia dlaczego: wybrzeże po obu stronach jest niskie i nie ma portów, a są tam skały i płytka woda. Żeglarze na otwartym morzu potrzebowali wysokiego, jasnego znaku, aby znaleźć wejście.

Ptolemeusz I, jeden z wodzów Aleksandra, a później król Egiptu, zaczął planować ogromną wieżę na wschodnim krańcu wyspy. Jego syn, Ptolemeusz II, ukończył ją około 280 r. p.n.e. Strabon nazywa ją πύργος, czyli wieżą, z białego kamienia, wspaniale zbudowaną, o wielu piętrach. Dodaje, że nosiła tę samą nazwę co wyspa.

Nikt nie zna jej dokładnej wysokości. Dzisiejsze szacunki mówią o około 100–140 metrach. Monety z czasów rzymskich i późniejsi pisarze arabscy wskazują na trzy części: kwadratową podstawę, ośmiokątny środek i okrągły szczyt, ale dawne opisy nie zawsze są zgodne. Dziś zaliczamy ją do siedmiu cudów świata starożytnego.

Pliniusz, pisarz rzymski, mówi, że architektem był Sostratos z Knidos i że król pozwolił mu umieścić swoje imię na wieży. Niektórzy historycy sądzą, że Sostratos raczej za nią zapłacił, niż ją zaprojektował. Lukian, który pisał po grecku, opowiada inną historię: Sostratos wyrył swoje imię w kamieniu, przykrył je tynkiem, a na tynku napisał imię króla. Gdy tynk odpadł, ukazały się jego własne słowa: θεοῖς σωτῆρσιν, „bogom zbawcom”, dla tych, którzy pływają po morzu. Σωτήρ to zbawca.

Do czego służyła wieża? Pliniusz, który pisał w I wieku n.e., mówi, że nocą pokazywała ognie, aby ostrzec każdy πλοῖον, każdy statek, przed płytką wodą i wskazać wejście do portu. Miał jedną obawę: z daleka ogień, który pali się bez przerwy, może wyglądać jak gwiazda. Lukian dodaje, że jej światło trzymało żeglarzy z dala od bardzo niebezpiecznej części wybrzeża.

Dawne słowo na ogień to πῦρ. Dziś Grecy mówią na co dzień φωτιά, ale πυρ wciąż istnieje w języku oficjalnym i słychać je w słowie πυροσβέστης, czyli strażak.

Pewnych rzeczy nadal nie wiemy. Historycy spierają się, czy ogień palił się od początku, choć poeta Posejdippos, który żył w tamtych latach, mówi już o wielkim ogniu płonącym całą noc na szczycie. Może palono oliwę, bo drewna było mało. Późniejsi pisarze arabscy opisują wielkie lustro, ale nikt nie umie dowieść, że istniało. Pliniusz mówi też, że w jego czasach takie ognie płonęły w innych portach, na przykład w Ostii i Rawennie we Włoszech. Pomysł się rozpowszechnił.

Latarnia stała ponad 1500 lat. Σεισμός, czyli trzęsienie ziemi, może mocno wstrząsnąć wysoką wieżą, a w Aleksandrii było ich wiele. Znamy silne trzęsienia z 796 roku, z lat 50. X wieku oraz z lat 1303 i 1323. Wieżę kilka razy naprawiano, ale stawała się coraz słabsza.

Podróżnik Ibn Battuta był tam dwa razy. W 1326 roku mógł jeszcze dojść do drzwi pierwszego piętra. W 1349 roku była tak zrujnowana, że nie mógł ani wejść, ani dojść do drzwi. W 1477 roku sułtan Kait Bej zaczął budować w tym miejscu fort, z kamieni dawnej wieży. Fort stoi tam do dziś.

Od około 1960 roku nurkowie zaczęli badać pozostałości w morzu. W 1994 roku francuski archeolog Jean-Yves Empereur i jego zespół zaczęli prowadzić wykopaliska pod wodą. Opisali już ponad 5000 bloków z latarni i pobliskich budowli, a niektóre ważą do 60 ton. Znaleźli też olbrzymie posągi, a Empereur uważa, że to podobizny króla Ptolemeusza.