De vuurtoren van Alexandrië

In de Odyssee vertelt Homerus over een νῆσος, een eiland, voor de kust van Egypte, met een goede haven. Het heet Φάρος. Homerus zegt dat een schip een hele dag nodig had om daar te komen. Vele eeuwen later, in 331 v.Chr., stichtte Alexander de Grote aan die kust een nieuwe stad: Alexandrië.

De aardrijkskundige Strabo bezocht Alexandrië in de 1e eeuw v.Chr. Hij beschrijft Pharos als een νησίον, een klein, langwerpig eiland vlak naast het vasteland. Een lange dam, het Heptastadion, een weg over het water, verbond het met de kust. Tussen het eiland en de kust lag de grote λιμήν, de haven.

Er kwamen veel schepen, maar de ingang was gevaarlijk. Strabo legt uit waarom: de kust is aan beide kanten laag en heeft geen havens, en er zijn rotsen en ondiep water. Op open zee hadden zeelieden een hoog, helder teken nodig om de ingang te vinden.

Ptolemaeus I, een van de generaals van Alexander en later koning van Egypte, begon een enorme toren te plannen op de oostpunt van het eiland. Zijn zoon, Ptolemaeus II, maakte hem rond 280 v.Chr. af. Strabo noemt hem een πύργος, een toren, van witte steen, prachtig gebouwd, met veel verdiepingen. Hij voegt eraan toe dat de toren dezelfde naam had als het eiland.

Niemand weet hoe hoog hij precies was. Schattingen van nu lopen van ongeveer 100 tot 140 meter. Munten uit de Romeinse tijd en latere Arabische schrijvers wijzen op drie delen: een vierkante basis, een achthoekig midden en een ronde top, maar de oude beschrijvingen zijn het niet altijd eens. Nu rekenen we hem tot de zeven wereldwonderen van de oudheid.

Plinius, een Romeinse schrijver, zegt dat de architect Sostratos van Knidos was, en dat de koning hem toestond zijn naam op de toren te zetten. Sommige historici denken dat Sostratos hem betaalde en niet ontwierp. Lucianus, die in het Grieks schreef, vertelt een ander verhaal: Sostratos hakte zijn naam in de steen, bedekte die met pleister en schreef de naam van de koning op het pleister. Toen het pleister afviel, kwamen zijn eigen woorden tevoorschijn: θεοῖς σωτῆρσιν, “aan de reddende goden”, voor wie over zee vaart. Een σωτήρ is een redder.

Waar diende de toren voor? Plinius, die in de 1e eeuw n.Chr. schreef, zegt dat hij ’s nachts vuren liet zien, om elk πλοῖον, elk schip, te waarschuwen voor ondiep water en om de weg naar de haven aan te geven. Hij had één zorg: van ver kan een vuur dat altijd brandt op een ster lijken. Lucianus voegt eraan toe dat het licht zeelieden weghield bij een heel gevaarlijk stuk kust.

Het oude woord voor vuur is πῦρ. Grieken zeggen nu φωτιά in het dagelijks leven, maar πυρ bestaat nog in formeel Grieks, en je hoort het in πυροσβέστης, brandweerman.

Sommige dingen blijven onbekend. Historici discussiëren over de vraag of er vanaf het begin een vuur brandde, al spreekt de dichter Poseidippos, die in die jaren leefde, al van een groot vuur dat de hele nacht op de top brandde. Misschien brandde er olie, want hout was schaars. Latere Arabische schrijvers beschrijven een grote spiegel, maar niemand kan bewijzen dat die bestond. Plinius vertelt ook dat zulke vuren in zijn tijd in andere havens brandden, zoals Ostia en Ravenna in Italië. Het idee had zich verspreid.

De Pharos bleef meer dan 1500 jaar staan. Een σεισμός, een aardbeving, kan een hoge toren flink door elkaar schudden, en Alexandrië kreeg er veel. Zware bevingen zijn bekend uit 796, de jaren 950, 1303 en 1323. De toren werd een paar keer hersteld, maar hij werd steeds zwakker.

De reiziger Ibn Battuta ging er twee keer heen. In 1326 kon hij nog bij de deur van de eerste verdieping komen. In 1349 was hij zo vervallen dat Ibn Battuta er niet meer in kon en zelfs niet meer bij de deur kon komen. In 1477 begon sultan Qaitbay op die plek een fort te bouwen, met stenen van de oude toren. Het fort staat er nog steeds.

Vanaf ongeveer 1960 begonnen duikers de resten in zee te onderzoeken. In 1994 begonnen de Franse archeoloog Jean-Yves Empereur en zijn team onder water op te graven. Ze hebben nu meer dan 5000 blokken van de vuurtoren en van gebouwen in de buurt vastgelegd, en sommige wegen tot 60 ton. Ze vonden ook reusachtige beelden, en Empereur denkt dat die koning Ptolemaeus voorstellen.