Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας

Ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την πόλη της Αλεξάνδρειας, στην ακτή της Αιγύπτου, το 331 π.Χ. Μετά τον θάνατό του, ένας από τους στρατηγούς του έγινε βασιλιάς της Αιγύπτου ως Πτολεμαίος Α΄. Αυτός και ο γιος του, ο Πτολεμαίος Β΄, ήθελαν η νέα πρωτεύουσά τους να γίνει το κέντρο της ελληνικής παιδείας. Αρχαίοι συγγραφείς λένε ότι τους συμβούλεψε ο Δημήτριος ο Φαληρέας, μαθητής της σχολής του Αριστοτέλη στην Αθήνα.

Στη βασιλική συνοικία της πόλης έχτισαν το Μουσεῖον, το ιερό των Μουσών. Δεν ήταν μουσείο με τη σημερινή έννοια, αλλά σπίτι για λογίους. Ο γεωγράφος Στράβων περιγράφει τον σκεπαστό διάδρομο για περίπατο, τα καθίσματα για συζήτηση και μια μεγάλη αίθουσα όπου οι λόγιοι έτρωγαν μαζί. Οι βασιλιάδες τούς πλήρωναν, για να μπορούν να αφιερώνουν τον χρόνο τους στη μελέτη.

Δίπλα τους βρισκόταν η βιβλιοθήκη. Τα βιβλία της δεν έμοιαζαν με τα δικά μας. Το καθένα ήταν ένας μακρύς κύλινδρος από πάπυρο, ένα χαρτί που έφτιαχναν από ένα φυτό που φυτρώνει στις όχθες του Νείλου. Ένα μεγάλο έργο χρειαζόταν πολλούς κυλίνδρους. Οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν πολύ μεγάλους αριθμούς για τη συλλογή, έως και 700.000 κυλίνδρους. Οι σύγχρονοι ιστορικοί δέχονται αυτούς τους αριθμούς με προσοχή: κανείς δεν τους μέτρησε με τρόπο που μπορούμε να ελέγξουμε.

Οι Πτολεμαίοι έστελναν απεσταλμένους με πολλά χρήματα για να αγοράσουν βιβλία σε όλο τον ελληνικό κόσμο και ακόμα πιο μακριά. Σύμφωνα με μια αρχαία παράδοση, τον πυρήνα της συλλογής αποτέλεσε η προσωπική βιβλιοθήκη του Αριστοτέλη, που μάλλον την αγόρασε ο Πτολεμαίος Β΄. Ο Γαληνός, γιατρός του 2ου αιώνα μ.Χ., διηγείται μια γνωστή ιστορία: επί Πτολεμαίου Γ΄, κάθε βιβλίο που βρισκόταν σε πλοίο στο λιμάνι το έπαιρναν στη Βιβλιοθήκη. Εκεί οι γραφείς έφτιαχναν από το καθένα ένα ἀντίγραφον, ένα αντίγραφο.

Τόσοι πολλοί κύλινδροι χρειάζονταν τάξη. Ο πρώτος επικεφαλής της Βιβλιοθήκης, ο Ζηνόδοτος ο Εφέσιος, ταξινόμησε τους κυλίνδρους κατά θέμα και χρησιμοποίησε την αλφαβητική σειρά. Ο ποιητής Καλλίμαχος ο Κυρηναίος, που ποτέ δεν έγινε επίσημα βιβλιοθηκάριος, έγραψε τους Πίνακες: έναν οδηγό σε 120 βιβλία για όλους τους Έλληνες συγγραφείς, ταξινομημένους κατά είδος γραφής, με μια σύντομη βιογραφία του καθενός και τον κατάλογο των έργων του. Ήταν ένας κατάλογος, αλλά και πολύ περισσότερα. Σήμερα έχει χαθεί.

Οι επόμενοι επικεφαλής της Βιβλιοθήκης ήταν διάσημοι λόγιοι: ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος, που μέτρησε τη Γη, ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος και ο Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ. Σύγκριναν παλιά αντίγραφα του Ομήρου και άλλων ποιητών και διόρθωναν τα λάθη τους. Η ελληνική λέξη για έναν τέτοιο λόγιο, φιλόλογος, σημαίνει αυτός που αγαπά τον λόγο. Εξαιτίας αυτής της προσεκτικής δουλειάς πάνω στα κείμενα λέμε ότι η φιλολογία γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια.

Πολλά βιβλία λένε ότι η Βιβλιοθήκη κάηκε σε μία μεγάλη φωτιά. Οι αρχαίες πηγές λένε μια πιο αργή ιστορία, και οι ιστορικοί ακόμα διαφωνούν.

Το πρώτο χτύπημα δεν ήταν μια φωτιά. Το 145 π.Χ., σε μια διαμάχη για τον θρόνο, ο βασιλιάς Πτολεμαίος Η΄ έδιωξε πολλούς λογίους από την πόλη, ανάμεσά τους και τον επικεφαλής της Βιβλιοθήκης, τον Αρίσταρχο. Από τότε, η θέση έχασε μεγάλο μέρος από το κύρος της.

Το 48 π.Χ., ο Ιούλιος Καίσαρας, παγιδευμένος στην Αλεξάνδρεια σε έναν πόλεμο, έβαλε φωτιά σε πλοία στο λιμάνι, και οι φλόγες απλώθηκαν στην πόλη. Ο Πλούταρχος (Καίσαρ 49) γράφει ότι η φωτιά κατέστρεψε τη μεγάλη βιβλιοθήκη. Ο Σενέκας παραθέτει ένα χαμένο έργο που μιλά για 40.000 κυλίνδρους που κάηκαν, ενώ ο Αμμιανός, που έγραψε τέσσερις αιώνες αργότερα, λέει 700.000. Όμως περίπου είκοσι χρόνια μετά τη φωτιά, ο Στράβων επισκέφθηκε το Μουσεῖον και το περιέγραψε σαν να λειτουργούσε ακόμα, και οι λόγιοι συνέχισαν να εργάζονται εκεί.

Αργότερα η πόλη υπέφερε από πολιορκίες επί των αυτοκρατόρων Αυρηλιανού και Διοκλητιανού, στα τέλη του 3ου αιώνα μ.Χ., και από έναν σεισμό και ένα τσουνάμι το 365 μ.Χ. Το 391 μ.Χ., ο Θεόφιλος, χριστιανός επίσκοπος της Αλεξάνδρειας, κατέστρεψε το Σεράπειο, έναν ναό που είχε φιλοξενήσει μια δεύτερη βιβλιοθήκη· κανείς δεν ξέρει πόσα βιβλία είχε ακόμα. Μια ιστορία ότι οι Άραβες έκαψαν τα βιβλία το 642 μ.Χ. εμφανίζεται για πρώτη φορά σε συγγραφείς του 13ου αιώνα, πάνω από πέντε αιώνες αργότερα, και οι ιστορικοί την απορρίπτουν. Το πιθανότερο είναι ότι η Βιβλιοθήκη έσβησε αργά, εξαιτίας πολέμων, εγκατάλειψης και έλλειψης χρημάτων.

Οι περισσότεροι κύλινδροι της Αλεξάνδρειας χάθηκαν, όχι όμως και το έργο της Βιβλιοθήκης. Τα κείμενα του Ομήρου που διαβάζουν σήμερα οι μαθητές έφτασαν ως εμάς μέσα από τις εκδόσεις και τα σχόλια των Αλεξανδρινών λογίων, που τα χρησιμοποίησαν οι μεταγενέστεροι αντιγραφείς. Ο Ζηνόδοτος χώρισε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια σε 24 ραψωδίες η καθεμιά, και ο Αριστοφάνης και ο Αρίσταρχος έφτιαξαν τους πρώτους καταλόγους με τους καλύτερους συγγραφείς κάθε είδους ποίησης. Οι συγγραφείς αυτών των καταλόγων αντιγράφονταν και διδάσκονταν περισσότερο, γι’ αυτό είναι εκείνοι που σώθηκαν.

Πολλά πράγματα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα ξεκίνησαν εκεί: η αλφαβητική σειρά των βιβλίων, ο κατάλογος με συγγραφείς και τίτλους, η σύγκριση πολλών αντιγράφων ενός κειμένου για να βρεθεί το καλύτερο. Κάθε σχολική βιβλιοθήκη που βάζει σε τάξη τα ράφια της και κάθε ηλεκτρονικός κατάλογος ακολουθούν τον ίδιο δρόμο.

Το 2002, η Αίγυπτος εγκαινίασε τη Bibliotheca Alexandrina, μια νέα βιβλιοθήκη κοντά στο σημείο όπου βρισκόταν η παλιά βασιλική συνοικία, που σήμερα την έχει καλύψει εν μέρει η θάλασσα. Έχει χώρο για εκατομμύρια βιβλία. Δεν μπορεί να φέρει πίσω τους χαμένους κυλίνδρους, συνεχίζει όμως την παλιά ιδέα: ένα μέρος όπου άνθρωποι από πολλές χώρες έρχονται για να διαβάσουν και να μάθουν μαζί.