Ο ελληνιστικός κόσμος μετά τον Αλέξανδρο

Ο Αλέξανδρος πέθανε στη Βαβυλώνα το 323 π.Χ. Η γυναίκα του, η Ρωξάνη, περίμενε παιδί, αλλά ενήλικο γιο δεν είχε. Μια γνωστή ιστορία λέει ότι οι σύντροφοί του τον ρώτησαν σε ποιον αφήνει το βασίλειο, και εκείνος απάντησε «τῷ κρατίστῳ», «στον ισχυρότερο». Ο Αρριανός (7.26) το αναφέρει μόνο ως κάτι που έγραψαν άλλοι, και σημειώνει ότι ο Πτολεμαίος και ο Αριστόβουλος δεν το κατέγραψαν.

Ο στρατός έκανε βασιλιά τον ετεροθαλή αδελφό του Αλεξάνδρου, τον Αρριδαίο. Ο Περδίκκας, που κρατούσε το δαχτυλίδι του νεκρού βασιλιά, έγινε επίτροπος, δηλαδή πρόσωπο που κυβερνά στη θέση του βασιλιά (Διόδωρος 18.2). Έπειτα μοίρασε τις επαρχίες στους στρατηγούς. Ο Πτολεμαίος πήρε την Αίγυπτο, ο Λυσίμαχος τη Θράκη και ο Αντίγονος εδάφη στη Μικρά Ασία (18.3). Τις επαρχίες τις διοικούσε παραδοσιακά ένας σατράπης, ο παλιός περσικός τίτλος του διοικητή.

Η ειρήνη δεν κράτησε, γιατί διαφωνούσαν για το αν η αυτοκρατορία έπρεπε να μείνει ενωμένη, και υπό ποιον. Ο Περδίκκας σκοτώθηκε από τους αξιωματικούς του το 321 ή το 320 π.Χ. Και το σώμα του Αλεξάνδρου κατέληξε στην Αίγυπτο: ο Πτολεμαίος υποδέχτηκε τη νεκρική πομπή στη Συρία, και ο Διόδωρος (18.28) λέει ότι έθαψε τον βασιλιά στην Αλεξάνδρεια, ενώ ο Παυσανίας τοποθετεί την ταφή στη Μέμφιδα.

Οι σύγχρονοι ιστορικοί χωρίζουν τις μάχες σε αρκετούς Πολέμους των Διαδόχων, και οι χρονολογίες τους διαφέρουν λίγο. Οι βασιλικοί κληρονόμοι του Αλεξάνδρου δεν επέζησαν. Ο Αρριδαίος εκτελέστηκε το 317 π.Χ., και γύρω στο 310 π.Χ. (οι πηγές δίνουν 311 ή 310) σκοτώθηκαν και η Ρωξάνη με τον γιο της, τον Αλέξανδρο Δ΄, ένα αγόρι περίπου δώδεκα ετών.

Μετά από μια ναυτική νίκη στην Κύπρο, το 306 π.Χ., ο Αντίγονος και ο γιος του ο Δημήτριος ανακηρύχθηκαν βασιλιάδες, και ο Αντίγονος έστειλε στον Δημήτριο ένα διάδημα, τη βασιλική ταινία. Σύντομα πήραν τον τίτλο και ο Πτολεμαίος, ο Λυσίμαχος και ο Σέλευκος, ενώ ο Κάσσανδρος υπέγραφε ακόμη τις επιστολές του μόνο με το όνομά του (Πλούταρχος, Δημήτριος 18).

Το 301 π.Χ. ο Αντίγονος σκοτώθηκε στη μάχη της Ιψού, και ο Σέλευκος κέρδισε τη Συρία. Το 281 π.Χ. ο Σέλευκος νίκησε τον Λυσίμαχο στο Κουροπέδιο, αλλά λίγους μήνες αργότερα τον δολοφόνησε ο Πτολεμαίος ο Κεραυνός. Μετά το 280 π.Χ. περίπου έμειναν τρία μεγάλα βασίλεια:

• οι Αντιγονίδες στη Μακεδονία·
• οι Πτολεμαίοι στην Αίγυπτο·
• οι Σελευκίδες στην Ασία.

Δίπλα τους αναπτύχθηκαν μικρότερα κράτη, όπως η Πέργαμος στη Μικρά Ασία και, από το 250 π.Χ. περίπου, ένα ελληνικό βασίλειο στη Βακτρία.

Ο Αλέξανδρος και οι Διάδοχοί του ίδρυσαν νέες πόλεις μακριά από την Ελλάδα: ο Σέλευκος ίδρυσε την Αντιόχεια και τη Σελεύκεια στον Τίγρη. Επίσημη και καθημερινή τους γλώσσα ήταν μια διευρυμένη μορφή της αττικής της Αθήνας, που οι γραμματικοί ονόμασαν κοινή, δηλαδή την κοινή γλώσσα. Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα περιγράφει ότι απλωνόταν από τα παράλια του Αιγαίου στη Μικρά Ασία ως τις πεδιάδες του Παντζάμπ.

Οι επιγραφές δείχνουν ως πού έφτασε. Η Στήλη της Ροζέτας (196 π.Χ.) δίνει ένα διάταγμα για τον Πτολεμαίο Ε΄ σε ιερογλυφικά, δημοτική αιγυπτιακή και ελληνικά. Στην Κανταχάρ, στο σημερινό Αφγανιστάν, ο Ινδός βασιλιάς Ασόκα έβαλε να χαράξουν διατάγματα στα ελληνικά γύρω στο 258 π.Χ. Στο Αϊ Χανούμ, επίσης στο Αφγανιστάν, κάποιος Κλέαρχος έστησε ρητά που, όπως λέει, «αντέγραψε προσεκτικά» από τους Δελφούς, ανάμεσά τους το «παῖς ὢν κόσμιος γίνου», «Στην παιδική σου ηλικία να είσαι κόσμιος».

Στην Αλεξάνδρεια, ο Πτολεμαίος Α΄ ίδρυσε το Μουσεῖον, ένα βασιλικό ερευνητικό κέντρο. Ο Καλλίμαχος κατέγραψε τα βιβλία της Βιβλιοθήκης, ο Ερατοσθένης τη διηύθυνε από το 240 π.Χ. περίπου, και ο Αρχιμήδης από τις Συρακούσες έστελνε εκεί τα αποτελέσματά του. Εκεί άρχισε, τον 3ο αιώνα π.Χ., και η μετάφραση της εβραϊκής Βίβλου στα ελληνικά. Κατά τη Britannica, η κοινή αποτελεί τη βάση των νέων ελληνικών.

Η Ρώμη πήρε αυτά τα κράτη σταδιακά. Στην Πύδνα, το 168 π.Χ., νίκησε τον Περσέα, τον τελευταίο βασιλιά των Αντιγονιδών. Το 146 π.Χ. λεηλάτησε την Κόρινθο. Το 133 π.Χ. ο Άτταλος Γ΄ άφησε με τη διαθήκη του την Πέργαμο στη Ρώμη. Το 64 π.Χ. ο Πομπήιος έκανε τη Συρία ρωμαϊκή επαρχία, αν και το κράτος των Σελευκιδών το είχε ήδη συντρίψει ο Τιγράνης της Αρμενίας, παραδοσιακά το 83 π.Χ.

Η Αίγυπτος ήρθε τελευταία. Ο Πλούταρχος (Αντώνιος 27) λέει ότι η Κλεοπάτρα Ζ΄ μιλούσε σε πολλούς λαούς χωρίς διερμηνέα, ενώ οι βασιλιάδες πριν από αυτήν δεν είχαν καν προσπαθήσει να μάθουν αιγυπτιακά. Μετά τη ναυμαχία του Ακτίου, στις 2 Σεπτεμβρίου του 31 π.Χ., ο Οκταβιανός πολιόρκησε την Αλεξάνδρεια το 30 π.Χ., και εκείνη και ο Αντώνιος αυτοκτόνησαν.

Κανείς τότε δεν έλεγε «ελληνιστικός». Ο Γερμανός ιστορικός Γ. Γ. Ντρόιζεν έκανε τη λέξη Hellenismus όνομα ολόκληρης της εποχής τη δεκαετία του 1830. Η λέξη είχε ήδη χρησιμοποιηθεί για τα ελληνικά των μη Ελλήνων, και ο αρχαίος Ἑλληνιστής ήταν όποιος χρησιμοποιούσε τα ελληνικά (Πράξεις 6.1). Οι συνηθισμένες χρονολογίες είναι 323 έως 31 ή 30 π.Χ., αλλά αποτελούν σύμβαση: ο ελληνικός πολιτισμός συνεχίστηκε υπό τη Ρώμη, και κάποιοι ιστορικοί αμφιβάλλουν αν η περίοδος έχει πραγματική ενότητα.